ରାଜନ୍ଯ୍ ଅଦୃଷ୍ଟେ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରୀ ସ ଦୁଃଖାଯୋତ୍ଫଲତ୍ଯ୍ ଅତି । ମନ୍ତ୍ରିଣ୍ଯ୍ ଅନିର୍ଜିତେ ରାଜା ସୋ ଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜିତିଯାଏନାହିଁ, ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଅଭ୍ଯାସେନୋଭଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସମମ୍ ଏଵ ସମାହରେତ୍ । ରାଜ୍ଞସ୍ ସନ୍ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ ଚ ପରାଜଯମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁଟି କାମ — ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ହରାଇବା — ସମାନ ଭାବେ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସ୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ । ଦ୍ଵଯଂ ସମ୍ପାଦଯନ୍ନ୍ ଏତଦ୍ ଦେଶମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟା, ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୁଇଁ କାମ ସଫଳ କଲେ, ମଣିଷ ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯାସେ ଫଲୀଭୂତେ ତଂ ଦେଶମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛସି । ଯଦି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତଦ୍ ଭୂଯୋ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଶୋଚସି
ହେ ଦାଇତ୍ୟନାଥ, ଯେତେବେଳେ ତୁମର ଅଭ୍ୟାସ ଫଳିବ, ସେଇ ସ୍ଥିତିକୁ ତୁମେ ପାଇଁପାରିବ — ଯଦି ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାଁ।
ସଂଶାନ୍ତସକଲାଯାସା ନିତ୍ଯପ୍ରମୁଦିତାଶଯାଃ । ସାଧଵସ୍ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଶାନ୍ତାଶେଷସଂଶଯାଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ବସନ୍ତି, ଯାଁକର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଶାନ୍ତ, ହୃଦୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଶୃଣୁ କଃ ପୁତ୍ର ଦେଶୋ ଽସୌ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକଟଯାମି ତେ । ଦେଶନାମ୍ନା ମଯୋକ୍ତସ୍ ତେ ମୋକ୍ଷସ୍ ସକଲଦୁଃଖହା
ଶୁଣ, ପୁଆ, ସେ କେଉଁ ଦେଶ? ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ତୋତେ ଖୋଲି କହିବି। ଯେଉଁକୁ ମୁଁ 'ଦେଶ' ବୋଲି କହିଥିଲି, ସେଟି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ।
ରାଜା ତୁ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତିଗଃ । ତେନ ମନ୍ତ୍ରୀ କୃତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମନୋନାମା ମହାମତେ
ସେଠାରେ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା। ଏହାର ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି 'ମନ'।
ମନୋ ଵିଶ୍ଵତଯା ଵିଷ୍ଵଗ୍ ଇଦଂ ପରିଣତିଂ ଗତମ୍ । ଘଟତ୍ଵେନେଵ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡଂ ଧୂମୋ ଽମ୍ବୁଦତଯେଵ ଵା
ମନ ତାହାର ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସ୍ୱଭାବରୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ରୂପେ ପରିଣତି ହୋଇଯାଇଛି। ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଧୂଆଁ ମେଘ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମିଞ୍ ଜିତେ ଜିତଂ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ଚାସାଦିତଂ ଭଵେତ୍ । ଦୁର୍ଜଯଂ ତଦ୍ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵ ପରିଜୀଯତେ
ଏହାକୁ ଯଦି ଜିତିଯିବା, ତେବେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଯିବା ଓ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏହାକୁ ଜିତିବା ଦୁର୍ଲଭ, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଜିତିହେବ।
ଯା ଯୁକ୍ତିର୍ ଭଗଵଂସ୍ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମଣେ ସ୍ଫୁଟା । ତାଂ ମେ କଥଯ ତତ୍ ତାତ ଯଯା ଜେଷ୍ଯାମି ଦାରୁଣମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପାୟ କଣ? ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ପିତା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜିନିଷକୁ ଜୟ କରିପାରିବି।
ଵିଷଯାନ୍ ପ୍ରତି ଭୋଃ ପୁତ୍ର ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ହି ସର୍ଵଥା । ଅନାସ୍ଥା ପରମା ଯୈଷା ସା ଯୁକ୍ତିର୍ ମନସୋ ଜଯେ
ହେ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି—ଏହିଏ ମନକୁ ଜୟ କରିବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଏଷୈଵ ପରମା ଯୁକ୍ତିର୍ ଅନଯୈଵ ମହାମଦଃ । ସ୍ଵମନୋମତ୍ତମାତଙ୍ଗୋ ଦ୍ରାଗିତ୍ଯ୍ ଏଵାଵଦମ୍ଯତେ
ଏହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ; ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନର ମଦନ୍ଧ ହାତୀ ଦ୍ରୁତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁଷ୍ପ୍ରାପା ସୁପ୍ରାପା ଚ ମହାମତେ । ଅନଭ୍ଯସ୍ତା ହି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପା ସ୍ଵଭ୍ଯସ୍ତା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ହେ ମହାମନା, ଏହି ଉପାୟ ବେଶ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ତଥାପି ସହଜ ମଧ୍ୟ; ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏନି, ତାହା ପାଇବା କଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତାହା ସହଜରେ ମିଳେ।
କ୍ରମାଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯମାନୈଷା ଵିଷଯାରତିର୍ ଆତ୍ମଜ । ସର୍ଵତସ୍ ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତି ସେକସିକ୍ତା ଲତା ଯଥା
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଜନ୍ମଜାତ ଆସକ୍ତିକୁ ଯଦି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଚାରିପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିକାଶ ପାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଦେଇ ଲତା ଫୁଲିଯାଏ ।
ନାସାଦ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅନଭ୍ଯସ୍ତା କାଙ୍କ୍ଷତାପି ଶଠାତ୍ମନା । ପୁତ୍ର ଶାଲିର୍ ଇଵାଵ୍ଯୁପ୍ତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଏନାଂ ସମାହରେତ୍
ଯଦି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଚତୁର ମନେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଧାନ ବିଆ ଚାଷିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଚାଷ କରିବା ଉଚିତ ।
ତାଵଦ୍ ଭ୍ରମନ୍ତି ଦୁଃଖେଷୁ ସଂସାରାଵଟଵାସିନଃ । ଵିରତିଂ ଵିଷଯେଷ୍ଵ୍ ଏତେ ଯାଵନ୍ ନାଯାନ୍ତି ଦେହିନଃ
ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରନ୍ତି ।
ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା କଶ୍ଚିନ୍ ନାପ୍ନୋତି ଵିଷଯାରତିମ୍ । ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମତାଂ ଦେହୀ ଦେଶାନ୍ତରମ୍ ଇଵାଗତିଃ
ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶରୀରୀ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ ।
ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗମ୍ ଅତୋ ଽଜସ୍ରଂ ଧ୍ଯାଯତା ଦେହଧାରିଣା । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧିଂ ନେଯା ଲତା ଯଥା
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଦେହଧାରୀ ଲୋକେ ସଦା ବିରାଗରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଭୋଗରେ ଅନାସକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ କରି କରି, ଏହାକୁ ଲତା ପରି ଦିନେ ଦିନେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ୍।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଦ୍ ଋତେ ପୁତ୍ର ନେହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଶୁଭମ୍ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ କାର୍ଯାଣାଂ ଫଲମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଏଠାରେ କୌଣସି ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାମର ଫଳ ନିଜର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମିଳେ।
କ୍ରିଯାଫଲେ ପରିପ୍ରାପ୍ତେ ହର୍ଷାମର୍ଷାଦିତୋ ଯଥା । ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ନ ଦୈଵଂ ଦେହଵତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
କୌଣସି କାମର ଫଳ ମିଳିଲେ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ହେଉ, ଲୋକେ ଏହାକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ କେଉଁଠିଓ ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଵଶ୍ଯଭଵିତଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯେହଯା ନିଯତିଶ୍ ଚ ଵା । ଉଚ୍ଯତେ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ ସା ନରୈର୍ ଏଵ ନେତରୈଃ
ଯାହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବା ବା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହିକୁ ଲୋକେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଯଥେହ ସଦା ଯତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନଂ ଫଲତାଂ ଗତମ୍ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିନାଶାଯ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି କେବେ କେଉଁଠି ଫଳିଥାଏ ଏବଂ ଯାହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆଣେ, ସେହିକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୈଵଂ ନିଯତିରୂପଂ ଚ ପୌରୁଷେଣାଵଜୀଯତେ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵିଲାସେନ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଭ୍ରମୋ ଯଥା
ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଜିତିହେବାକୁ ପାରିଯାଏ; ଯେପରି ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୃଗମରୀଚିକାର ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଯତ୍ ପୌରୁଷେଣ ତଥୈଵ ତତ୍ । ତଲଵତ୍ତାଗୃହୀତଂ ଖଂ ତଲଵତ୍ତାସୁଖପ୍ରଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରେ, ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ଅନୁସାରେ ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଧରାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ହାତରେ ଆକାଶ ଧରିବା ପରି, କେବଳ ଖାଲି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
କର୍ତ୍ର୍ ଅତୋ ମନ ଏଵେହ ଯତ୍ କଲ୍ପଯତି ତତ୍ ତଥା । ନିଯତିଂ ଯାଦୃଶୀମ୍ ଏତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ସା ତଥା
ଏହିଠାରେ କର୍ତ୍ତା ମନ ହିଁ; ଯାହା ମନ ଭାବେ, ସେହିପରି ହୁଏ। ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ ମନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ, ସେହିପରି ଘଟେ।
ନିଯତାନ୍ ନିଯତାନ୍ କାଂଶ୍ଚିଦ୍ ଭାଵାନ୍ ଅନିଯତାନ୍ ଅପି । କରୋତି ଚିତ୍ତଂ ତେନୈତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ନିଯତିଯୋଜକମ୍
ମନେ କେତେକ ଘଟଣାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ, କେତେକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିଆରି କରେ। ଏହିପରି, ମନ ନିଜେ ଭାଗ୍ୟକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥାଏ।
ନିଯତାଂ ନିଯତିଂ କୁର୍ଵନ୍ କଦାଚିତ୍ ସାର୍ଥନାମିକାମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍କୋଶେ ଜୀଵୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ମାରୁତଃ
କେବେ କେବେ ମନ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏହାକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ନାମ ଦେଇ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭିତରେ ଜୀବ ଆକାଶରେ ପବନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ନିଯତ୍ଯା ରହିତାଂ କୁର୍ଵନ୍ କଦାଚିନ୍ ନିଯତିଂ ମନଃ । ସଞ୍ଜ୍ଞାର୍ଥରୂଢାନିଯତିଶବ୍ଦାଂ ସ୍ଫୁରତି ଵାତଵତ୍
କେବେ କେବେ ମନ ଭାଗ୍ୟରୁ ନିଶ୍ଚିତତାକୁ ଦୂର କରି, କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି ଚଳାଚଳ କରେ, ପବନ ପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯାଵନ୍ ମନସ୍ ତାଵନ୍ ନ ଦୈଵଂ ନିଯତିର୍ ନ ଚ । ମନସ୍ଯ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତେ ସାଧୋ ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ତଥା
ଏହିପରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ନିୟତି କିଛି ନାହିଁ। ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ହେ ମହାନ, ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେହିପରି ରହୁ।
ଜୀଵୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଜାତଃ ପୌରୁଷେଣ ସ ଯଦ୍ ଯଥା । ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ ତଥା ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି ଜୀବ ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସରେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଅନ୍ୟରୂପେ ହୁଏ ନାହିଁ।