ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୌ ତାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସତୁଃ କ୍ଷଣାତ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯୈଃ ପାଦ୍ଯୈର୍ ଵଚୋଭିଶ୍ ଚ ନଭଶ୍ଚରମହାଗଣାନ୍
ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁରନ୍ତ ସେହି ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କଥା ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ସର୍ଵାଚାରେଣ ସିଦ୍ଧୌଘଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ଭୂପତିଃ । ସିଦ୍ଧୌଘୋ ଭୂପତିଂ ଚୈଵ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଵାର୍ତ୍ତଯା
ରାଜା ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ପୂଜା କଲେ । ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ତୈସ୍ ତୈଃ ପ୍ରଣଯସଂରମ୍ଭୈର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତସତ୍କ୍ରିଯାଃ । ଉପାଵିଶନ୍ ଵିଷ୍ଟରେଷୁ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠି ଆଦର ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଆତିଥ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଦେବମୁନି ଓ ପୃଥିବୀର ଋଷିମାନେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଚଉକିରେ ବସିଥିଲେ।
ଵଚୋଭିଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷେଣ ସାଧୁଵାଦେନ ଚାଭିତଃ । ରାମଂ ତଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସୁଃ ପୁରଃ ପ୍ରଣତମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରୁ ମଧୁର କଥା, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଶଂସା ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଆସାଂ ଚକ୍ରେ ଚ ତତ୍ରାସୌ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିରାଜିତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚ ଵାମଦେଵଶ୍ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ସେଠାରେ ରାଜସିକ ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ।
ନାରଦୋ ଦେଵପୁତ୍ରଶ୍ ଚ ଵ୍ଯାସଶ୍ ଚ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ମରୀଚିର୍ ଅଥ ଦୁର୍ଵାସା ମୁନିର୍ ଆଙ୍ଗିରସସ୍ ତଥା
ସେଠାରେ ଦେବପୁତ୍ର ନାରଦ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ, ମରୀଚି, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଆଙ୍ଗିରସ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
କ୍ରତୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ ଶରଲୋମା ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ
କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଶରଲୋମା ମହାମୁନି, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଏବଂ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଥିଲେ।
ଉଦ୍ଦାଲକ ଋଚୀକଶ୍ ଚ ଶର୍ଯାତିଶ୍ ଚ୍ଯଵନସ୍ ତଥା । ଊଷ୍ମପାଶ୍ ଚ ଘୃତାର୍ଚିଶ୍ ଚ ଶାଲୁଡିର୍ ଵାଲୁଡିସ୍ ତଥା
ଉଦ୍ଦାଳକ, ଋଚୀକ, ଶର୍ୟାତି, ଚ୍ୟବନ, ଉଷ୍ମପ, ଘୃତାର୍ଚି, ଶାଳୁଡି ଏବଂ ବାଳୁଡି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗାଃ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତତ୍ର ନାଯକାଃ
ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ମହାତ୍ମା, ସେମାନେ ସେଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ସହ ତେ ନାରଦାଦଯଃ । ଇଦମ୍ ଊଚୁର୍ ଅନୂଚାନା ରାମମ୍ ଆନମିତାନନମ୍
ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ—ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା—ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଵତ କୁମାରେଣ କଲ୍ଯାଣଗୁଣଶାଲିନୀ । ଵାଗ୍ ଉକ୍ତା ପରମୋଦାରଵିରାଗରସଗର୍ଭିଣୀ
ହାଁ, ଏହି କୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଏମିତି ମଧୁର କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଉତ୍ତମ ଉଦାରତା ଓ ବିରାଗର ସାର ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପରିନିଷ୍ଠିତଵାକ୍ଯାର୍ଥସୁବୋଧମ୍ ଉଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଉଦାରଂ ପ୍ରିଯଚର୍ଯାର୍ହମ୍ ଅଵିହ୍ଵଲମ୍ ଅଵିପ୍ଲୁତମ୍
ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯଥାଯଥ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ; ଏହା ଉଦାର, ପ୍ରେମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ।
ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତପଦସ୍ପଷ୍ଟମ୍ ଇଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଂ ଚ ତୁଷ୍ଟିମତ୍ । କରୋତି ରାଘଵପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚଃ କସ୍ଯ ନ ଵିସ୍ମଯମ୍
ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମନୋହର, ପୋଷଣଦାୟକ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉଥିବା; ରାଘବଙ୍କ କହିଥିବା ଏମିତି କଥାକୁ କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନ ମାନିବ?
ଶତାଦ୍ ଏକତମସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵୋଦାରଚମତ୍କୃତେଃ । ଈପ୍ସିତାର୍ଥାର୍ପଣୈକାନ୍ତଦକ୍ଷା ଭଵତି ଭାରତୀ
ଶତଜନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଦାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ସେଠି ଭାରତୀ ଚାହିଦାଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଦେବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଶଳ ହୁଏ।
କୁମାର ତ୍ଵାଂ ଵିନା କସ୍ଯ ଵିଵେକଫଲଶାଲିନୀ । ଏଵଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ପ୍ରଜ୍ଞାଵନଲତା ନଵା
ହେ ରାଜକୁମାର, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି, ବିବେକର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନର ନୂଆ ଲତା କାହା ପାଇଁ ଏଭଳି ଫୁଲିଉଠେ?
ପ୍ରଜ୍ଞାଦୀପଶିଖା ଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯେଵ ହୃଦି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଆଲୋକକାରିଣୀ ସ ପୁମାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନର ଦୀପଶିଖା ଅଛି, ସେ ମଣିଷ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏଭଳି ଲୋକ ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ।
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିଯନ୍ତ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅତିତତାନି ଚ । ପଦାର୍ଥାନ୍ ଅପକର୍ଷନ୍ତି ନାସ୍ତି ତେଷୁ ସଚେତନମ୍
ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଅନେକ ପୁରୁଣା ଜିନିଷ, ସବୁବେଳେ ଜଡ ପଦାର୍ଥକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡିକରେ ଚେତନା ନାହିଁ।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦୁଃଖମ୍ ଅନୁଯାନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମୃଶନ୍ତି ନ ସଂସାରଂ ପଶଵଃ ପରିମୋହିତାଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ପଶୁମାନେ ସଂସାର ଉପରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କଥଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵୈକୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିମଲାଶଯଃ । ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ହୋ ଯଥାଯମ୍ ଅରିସୂଦନଃ
କେବଳ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ବିରଳ ଭାବେ ମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହି ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ।
ଅନୁତ୍ତମଚମତ୍କାରଫଲାସ୍ ସୁଭଗମୂର୍ତଯଃ । ଭଵ୍ଯା ହି ଵିରଲା ଲୋକେ ସହକାରଦ୍ରୁମା ଇଵ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଖୁବ୍ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଅନେକ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ମିଳେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଜଗଜ୍ଜାତୌ ସ୍ଵଵିଵେକଚମତ୍କୃତିଃ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭଵ୍ଯମତାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇଯମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟରେ, ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜ ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏଠାରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସୁଲଭାସ୍ ସୁଭଗା ଲୋକାଃ ଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନଃ । ଜାଯନ୍ତେ ତରଵୋ ଦେଶେ ନ ତୁ ଚନ୍ଦନପାଦପାଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵୃକ୍ଷାଃ ପ୍ରତିଵନେ ସନ୍ତି ସତ୍ଯଂ ସୁଫଲପଲ୍ଲଵାଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଅପୂର୍ଵଚମତ୍କାରୋ ଲଵଙ୍ଗସ୍ ସୁଲଭସ୍ ସଦା
ସତ୍ୟ କଥା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଲବଙ୍ଗ ଗଛର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସହଜରେ ସବୁଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଶୀତମହସସ୍ ସୁତରୋର୍ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ । ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଆମୋଦଲେଖେଵ ଦୃଷ୍ଟା ରାମାଚ୍ ଚମତ୍କୃତିଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଶୀତଳ ଆଲୋକ, ବଡ଼ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ, କିମ୍ବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ—ସେପରି ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତତା ଦେଖାଯାଏ।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯଦୈଵନିର୍ମାଣନିର୍ମିତେଃ । ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରା ଦଗ୍ଧସଂସାରାତ୍ ସାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁର୍ଲଭଃ
ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ସଂସାରର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯତନ୍ତେ ସାରସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯେ ଯଶୋନିଧଯୋ ଧିଯା । ଧନ୍ଯା ଧୁରି ସତାଂ ଗଣ୍ଯାସ୍ ତ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେଇ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ କୀର୍ତ୍ତିର ଧାରକ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ମହାନ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
ନ ରାମେଣ ସମୋ ଽସ୍ତୀହ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କଶ୍ଚନ । ଵିଵେକଵାନ୍ ଉଦାରାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଚେତି ନୋ ମତିଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଉଦାର ହୃଦୟ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା—ଏହା ଆମର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।
ସକଲଲୋକଚମତ୍କୃତିକାରିଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭିମତଂ ଯଦି ରାଘଵଚେତସଃ । ଫଲତି ନୋ ତଦ୍ ଇମେ ଵଯମ୍ ଏଵ ହି ସ୍ଫୁଟତରଂ ମୁନଯୋ ହତବୁଦ୍ଧଯଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିବା କିଛି ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଥିରେ କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛୁ।
ନାରଦେନେତି ମହତା ଵଚସ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ସଭାଗତଃ । ରାମମ୍ ଅଗ୍ରଗତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ହ
ମହାମୁନି ନାରଦ ଏହି କଥା ସଭାରେ କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
ତଵ ରାଘଵ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵର । ସ୍ଵଯୈଵ ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବାକି ନାହିଁ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁକିଛି ବୁଝିପାରିଛ।