ତମ୍ ଏକମ୍ ଏକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵ୍ଯାମୋହପରିହୀନଯା । ଯଦି ଜେତୁଂ ସମର୍ଥୋ ଽସି ଧୀରସ୍ ତଦ୍ ଅସି ସୁଵ୍ରତ
ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯଦି ତୁମେ ସେଠାରେ ଜିତିପାରିବ, ହେ ଧୃଡ଼ଚିତ୍ତ, ତେବେ ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଅଟୁଟ ମନିଷ୍ୟ।
ତସ୍ମିଞ୍ ଜିତେ ଜିତା ଲୋକା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଜିତା ଅପି । ଅଜିତେ ତ୍ଵ୍ ଅଜିତା ଏତେ ଚିରକାଲଜିତା ଅପି
ଯେତେବେଳେ ସେଠି ଜିତାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜିତାଯାଏ, ଯଦିଓ ଅଜିତ ରହିଥାଏ; ଯଦି ସେଠି ଅଜିତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ଅନେକଦିନ ଜିତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜିତ ରହିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅନନ୍ତସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଶାଶ୍ଵତାଯ ସୁଖାଯ ଚ । ତଜ୍ଜଯେ ଯତ୍ନମ୍ ଆତିଷ୍ଠ କଷ୍ଟଯାପି ହି ଚେଷ୍ଟଯା
ସେଠି ଅନେକ ସିଦ୍ଧି ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଇଁ, ଏହି ଜୟ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କର, ଯଦିଓ ଏହା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୁଏ।
ସସୁରମ୍ ଅସୁରନାଗଯକ୍ଷଯୁକ୍ତଂ ସନରମହୋରଗକିନ୍ନରଂ ସମେତମ୍ । ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଅପି ଵଶୀକୃତଂ ସମନ୍ତାଦ୍ ଅତିବଲିନା ନନୁ ହେଲଯୈଵ ତେନ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦେବତା, ଅସୁର, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ମଣିଷ, ବଡ଼ ସର୍ପ ଓ କିନ୍ନର ସହିତ ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତ୍କୁ ସହଜରେ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିଦିଏ ।
କେନୋପାଯେନ ବଲଵାନ୍ ସ ତାତ ପରିଜୀଯତେ । କୋ ଽସୌ ଵେତି ମହାଵୀର୍ଯ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକଥଯାଶୁ ମେ
ହେ ପିତା, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କେମିତି ହରାଯାଏ? ସେ କିଏ? ମୋତେ ସବୁକିଛି ଶୀଘ୍ର କହ, ହେ ବଳବାନ ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ ତସ୍ଯ ତନଯ ନିତ୍ଯାଜେଯସ୍ଥିତେର୍ ଅପି । ଶୃଣୁ ଵଚ୍ମି ସୁସାଧତ୍ଵଂ ଯେନାସୌ ପରିଜୀଯତେ
ହେ ପୁଅ, ଶୁଣ, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସଦା ଅଜୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ସହଜରେ ହରାଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି ।
ପୁତ୍ର ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଗୃହୀତୋ ଽସୌ କ୍ଷଣାଦ୍ ଆଯାତି ଵଶ୍ଯତାମ୍ । ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ଦହତ୍ଯ୍ ଏଷ ଆଶୀଵିଷ ଇଵୋଦ୍ଧତଃ
ହେ ପୁଅ, ଯଦି ଯୁକ୍ତିରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ; ଯୁକ୍ତି ବିନା, ସେ ଉତ୍କଟ ସର୍ପ ଭଳି ଜଳାଇଦିଏ ।
ବାଲଵଲ୍ ଲାଲଯିତ୍ଵୈନଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନିଯମଯନ୍ତି ଯେ । ରାଜାନଂ ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ପଦମ୍ ଆସାଦଯନ୍ତି ତେ
ଯେମାନେ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଭଳି ସ୍ନେହରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଲାଡ଼େଇ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମତାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଦୃଷ୍ଟେ ତସ୍ମିନ୍ ମହୀପାଲେ ସ ମନ୍ତ୍ରୀ ଵଶମ୍ ଏତି ଵଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣ୍ଯ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତେ ସ ରାଜା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁନଃ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେହି ରାଜା ପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।
ଯାଵନ୍ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ରାଜାସୌ ତାଵନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ନ ଜୀଯତେ । ମନ୍ତ୍ରୀ ଚ ଯାଵନ୍ ନ ଜିତସ୍ ତାଵଦ୍ ରାଜା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜିତିଯାଏନାହିଁ, ରାଜା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ରାଜନ୍ଯ୍ ଅଦୃଷ୍ଟେ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରୀ ସ ଦୁଃଖାଯୋତ୍ଫଲତ୍ଯ୍ ଅତି । ମନ୍ତ୍ରିଣ୍ଯ୍ ଅନିର୍ଜିତେ ରାଜା ସୋ ଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଦୃଶ୍ଯତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜିତିଯାଏନାହିଁ, ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଅଭ୍ଯାସେନୋଭଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସମମ୍ ଏଵ ସମାହରେତ୍ । ରାଜ୍ଞସ୍ ସନ୍ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ ଚ ପରାଜଯମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁଟି କାମ — ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ହରାଇବା — ସମାନ ଭାବେ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସ୍ଵାଭ୍ଯାସେନ ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ । ଦ୍ଵଯଂ ସମ୍ପାଦଯନ୍ନ୍ ଏତଦ୍ ଦେଶମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟା, ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୁଇଁ କାମ ସଫଳ କଲେ, ମଣିଷ ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯାସେ ଫଲୀଭୂତେ ତଂ ଦେଶମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛସି । ଯଦି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତଦ୍ ଭୂଯୋ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଶୋଚସି
ହେ ଦାଇତ୍ୟନାଥ, ଯେତେବେଳେ ତୁମର ଅଭ୍ୟାସ ଫଳିବ, ସେଇ ସ୍ଥିତିକୁ ତୁମେ ପାଇଁପାରିବ — ଯଦି ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାଁ।
ସଂଶାନ୍ତସକଲାଯାସା ନିତ୍ଯପ୍ରମୁଦିତାଶଯାଃ । ସାଧଵସ୍ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପ୍ରଶାନ୍ତାଶେଷସଂଶଯାଃ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ବସନ୍ତି, ଯାଁକର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଶାନ୍ତ, ହୃଦୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଶୃଣୁ କଃ ପୁତ୍ର ଦେଶୋ ଽସୌ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକଟଯାମି ତେ । ଦେଶନାମ୍ନା ମଯୋକ୍ତସ୍ ତେ ମୋକ୍ଷସ୍ ସକଲଦୁଃଖହା
ଶୁଣ, ପୁଆ, ସେ କେଉଁ ଦେଶ? ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ତୋତେ ଖୋଲି କହିବି। ଯେଉଁକୁ ମୁଁ 'ଦେଶ' ବୋଲି କହିଥିଲି, ସେଟି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ।
ରାଜା ତୁ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତିଗଃ । ତେନ ମନ୍ତ୍ରୀ କୃତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମନୋନାମା ମହାମତେ
ସେଠାରେ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା। ଏହାର ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି 'ମନ'।
ମନୋ ଵିଶ୍ଵତଯା ଵିଷ୍ଵଗ୍ ଇଦଂ ପରିଣତିଂ ଗତମ୍ । ଘଟତ୍ଵେନେଵ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡଂ ଧୂମୋ ଽମ୍ବୁଦତଯେଵ ଵା
ମନ ତାହାର ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସ୍ୱଭାବରୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ରୂପେ ପରିଣତି ହୋଇଯାଇଛି। ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗୋଲା ଘଡ଼ା ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଧୂଆଁ ମେଘ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମିଞ୍ ଜିତେ ଜିତଂ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ଚାସାଦିତଂ ଭଵେତ୍ । ଦୁର୍ଜଯଂ ତଦ୍ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ ଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵ ପରିଜୀଯତେ
ଏହାକୁ ଯଦି ଜିତିଯିବା, ତେବେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଯିବା ଓ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏହାକୁ ଜିତିବା ଦୁର୍ଲଭ, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଜିତିହେବ।
ଯା ଯୁକ୍ତିର୍ ଭଗଵଂସ୍ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତସ୍ଯାକ୍ରମଣେ ସ୍ଫୁଟା । ତାଂ ମେ କଥଯ ତତ୍ ତାତ ଯଯା ଜେଷ୍ଯାମି ଦାରୁଣମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପାୟ କଣ? ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ପିତା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜିନିଷକୁ ଜୟ କରିପାରିବି।
ଵିଷଯାନ୍ ପ୍ରତି ଭୋଃ ପୁତ୍ର ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ହି ସର୍ଵଥା । ଅନାସ୍ଥା ପରମା ଯୈଷା ସା ଯୁକ୍ତିର୍ ମନସୋ ଜଯେ
ହେ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି—ଏହିଏ ମନକୁ ଜୟ କରିବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ।
ଏଷୈଵ ପରମା ଯୁକ୍ତିର୍ ଅନଯୈଵ ମହାମଦଃ । ସ୍ଵମନୋମତ୍ତମାତଙ୍ଗୋ ଦ୍ରାଗିତ୍ଯ୍ ଏଵାଵଦମ୍ଯତେ
ଏହିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ; ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନର ମଦନ୍ଧ ହାତୀ ଦ୍ରୁତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁଷ୍ପ୍ରାପା ସୁପ୍ରାପା ଚ ମହାମତେ । ଅନଭ୍ଯସ୍ତା ହି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପା ସ୍ଵଭ୍ଯସ୍ତା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ହେ ମହାମନା, ଏହି ଉପାୟ ବେଶ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ତଥାପି ସହଜ ମଧ୍ୟ; ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏନି, ତାହା ପାଇବା କଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତାହା ସହଜରେ ମିଳେ।
କ୍ରମାଦ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ଯମାନୈଷା ଵିଷଯାରତିର୍ ଆତ୍ମଜ । ସର୍ଵତସ୍ ସ୍ଫୁଟତାମ୍ ଏତି ସେକସିକ୍ତା ଲତା ଯଥା
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଜନ୍ମଜାତ ଆସକ୍ତିକୁ ଯଦି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଚାରିପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିକାଶ ପାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଦେଇ ଲତା ଫୁଲିଯାଏ ।
ନାସାଦ୍ଯତେ ହ୍ଯ୍ ଅନଭ୍ଯସ୍ତା କାଙ୍କ୍ଷତାପି ଶଠାତ୍ମନା । ପୁତ୍ର ଶାଲିର୍ ଇଵାଵ୍ଯୁପ୍ତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଏନାଂ ସମାହରେତ୍
ଯଦି ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଚତୁର ମନେ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଧାନ ବିଆ ଚାଷିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଚାଷ କରିବା ଉଚିତ ।
ତାଵଦ୍ ଭ୍ରମନ୍ତି ଦୁଃଖେଷୁ ସଂସାରାଵଟଵାସିନଃ । ଵିରତିଂ ଵିଷଯେଷ୍ଵ୍ ଏତେ ଯାଵନ୍ ନାଯାନ୍ତି ଦେହିନଃ
ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରନ୍ତି ।
ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା କଶ୍ଚିନ୍ ନାପ୍ନୋତି ଵିଷଯାରତିମ୍ । ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମତାଂ ଦେହୀ ଦେଶାନ୍ତରମ୍ ଇଵାଗତିଃ
ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶରୀରୀ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ ।
ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗମ୍ ଅତୋ ଽଜସ୍ରଂ ଧ୍ଯାଯତା ଦେହଧାରିଣା । ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଅଭ୍ଯାସାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧିଂ ନେଯା ଲତା ଯଥା
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଦେହଧାରୀ ଲୋକେ ସଦା ବିରାଗରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଭୋଗରେ ଅନାସକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ କରି କରି, ଏହାକୁ ଲତା ପରି ଦିନେ ଦିନେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ୍।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଦ୍ ଋତେ ପୁତ୍ର ନେହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଶୁଭମ୍ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ କାର୍ଯାଣାଂ ଫଲମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଏଠାରେ କୌଣସି ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାମର ଫଳ ନିଜର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମିଳେ।
କ୍ରିଯାଫଲେ ପରିପ୍ରାପ୍ତେ ହର୍ଷାମର୍ଷାଦିତୋ ଯଥା । ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ନ ଦୈଵଂ ଦେହଵତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
କୌଣସି କାମର ଫଳ ମିଳିଲେ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ହେଉ, ଲୋକେ ଏହାକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦେହଧାରୀ ପାଇଁ କେଉଁଠିଓ ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ।