ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରଃପୁଲସ୍ତ୍ଯାଦିମୁନିନାଯକମଣ୍ଡିତା । ଚ୍ଯଵନୋଦ୍ଦାଲକୋଶୀରଶରଲୋମାଦିପାଲିତା
ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଚ୍ୟବନ, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଶୀର, ଶରଲୋମା ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା।
ପରସ୍ପରପରାମର୍ଶାଦ୍ ଦୁସ୍ସଂସ୍ଥାନମୃଗାଜିନା । ଲୋଲାକ୍ଷମାଲାଵଲଯା ସୁକମଣ୍ଡଲୁଧାରିଣୀ
ଏଠାରେ ମୁନିମାନେ ପରସ୍ପର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ହରିଣଚର୍ମକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ମାଳା ଓ ବାହୁଡ଼ି ହଲୁକ ହଲୁକ ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ କ୍ରମକୁ ସହଜରେ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।
ତାରାଵଲିର୍ ଇଵାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ କୃତଶୋଭାତିଶାଯିନୀ । କୌସୁମୀ ଵୃଷ୍ଟିର୍ ଅନ୍ଯେଵ ଦ୍ଵିତୀଯେଵାର୍କମଣ୍ଡଲୀ
ସେମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ତାରାମାଳା ଏକାଅପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଉଥାଏ, କିମ୍ବା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ୁଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପରି।
ତାରାଜାଲ ଇଵାମ୍ଭୋଦୋ ଵ୍ଯାସୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଵ୍ଯରାଜତ । ତାରୌଘ ଇଵ ଶୀତାଂଶୁର୍ ନାରଦୋ ଽତ୍ର ଵ୍ଯରାଜତ
ଆକାଶରେ ତାରାମାଳା ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ବ୍ୟାସ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ; ତାରାମାଳା ଭଳି ଏଠି ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ।
ଦେଵେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ସୁରାଧୀଶଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଽତ୍ର ଵ୍ଯରାଜତ । ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ଦେଵାନାମ୍ ଅଙ୍ଗିରାଶ୍ ଚ ଵ୍ଯରାଜତ
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଏହିପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତେଣୁ ଅଙ୍ଗିରା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦୀପ୍ତି ଛଡ଼ାଇଲେ।
ଅଥାସ୍ଯାଂ ସିଦ୍ଧସେନାଯାଂ ପତନ୍ତ୍ଯାଂ ନଭସୋ ରସାତ୍ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ମୁନିସମ୍ପୂର୍ଣା ତଦା ଦାଶରଥୀ ସଭା
ଯେତେବେଳେ ସିଦ୍ଧମୁନିମାନଙ୍କର ସଭା ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରିଲା, ସେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ସଭା, ଯାହା ମୁନିମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା।
ମିଶ୍ରୀଭୂତା ଵିରେଜୁସ୍ ତେ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ । ପରସ୍ପରଵୃତାଙ୍ଗାଭା ଭାସଯନ୍ତୋ ଦିଶୋ ଦଶ
ଆକାଶ ଓ ଭୂମିରେ ଚଳାଉଥିବା ସେମାନେ ଏକାଠି ମିଶିଗଲେ, ଏବଂ ପରସ୍ପରଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଜଡିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ୱଳ କରିଦେଲେ।
ଵେଣୁଘଣ୍ଟାଵୃତକରା ଲୀଲାକମଲଧାରିଣଃ । ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରାକ୍ରାନ୍ତଶିଖାସ୍ ସଚୂଡାମଣିମୂର୍ଧଜାଃ
ତାଙ୍କର ହାତରେ ବାଂଶୀ ଓ ଘଣ୍ଟି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଖେଳୁଥିବା କମଳ ଧରିଥିଲେ, ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ଦୁର୍ବା ଅଙ୍କୁର ଲଗିଥିଲା ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ମାଣି ମୁକୁଟ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା।
ଜଟାକଟପ୍ରକପିଲା ମୌଲିମାଲିତମସ୍ତକାଃ । ପ୍ରକୋଷ୍ଠଗାକ୍ଷଵଲଯା ମାଣିକ୍ଯଵଲଯାନ୍ଵିତାଃ
ସେମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଝୁଟିଆ ଚୁଲି ଗଠିଆ ରହିଥିଲା, କପିଳ ମୁଣ୍ଡମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ବାହୁ ଉପରେ ରତ୍ନ ଓ ମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ବାହୁଡ଼ି ଚମକୁଥିଲା ।
ଚୀରଵଲ୍କଲସଂଵୀତାସ୍ ସ୍ରକ୍କୌଶେଯାଵଗୁଣ୍ଠିତାଃ । ଵିଲୋଲମେଖଲାପାଶାଶ୍ ଚଲନ୍ମୁକ୍ତାକଲାପିନଃ
ସେମାନେ ଚିର ଓ ଚାଲା ଲଗାଇଥିଲେ, ରେଶମ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର କମରେ ଢିଲା ମେଖଳା ଝୁଲୁଥିଲା, ଚାଲିବାବେଳେ ମୁକ୍ତାର ମାଳା ହଲୁଚିଯାଉଥିଲା ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୌ ତାନ୍ ପୂଜଯାମ୍ ଆସତୁଃ କ୍ଷଣାତ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯୈଃ ପାଦ୍ଯୈର୍ ଵଚୋଭିଶ୍ ଚ ନଭଶ୍ଚରମହାଗଣାନ୍
ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁରନ୍ତ ସେହି ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କଥା ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ସର୍ଵାଚାରେଣ ସିଦ୍ଧୌଘଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ଭୂପତିଃ । ସିଦ୍ଧୌଘୋ ଭୂପତିଂ ଚୈଵ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଵାର୍ତ୍ତଯା
ରାଜା ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ପୂଜା କଲେ । ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସମ୍ମାନ କଲେ ।
ତୈସ୍ ତୈଃ ପ୍ରଣଯସଂରମ୍ଭୈର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତସତ୍କ୍ରିଯାଃ । ଉପାଵିଶନ୍ ଵିଷ୍ଟରେଷୁ ନଭଶ୍ଚରମହୀଚରାଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁଠି ଆଦର ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଆତିଥ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଦେବମୁନି ଓ ପୃଥିବୀର ଋଷିମାନେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଚଉକିରେ ବସିଥିଲେ।
ଵଚୋଭିଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷେଣ ସାଧୁଵାଦେନ ଚାଭିତଃ । ରାମଂ ତଂ ପୂଜଯାମ୍ ଆସୁଃ ପୁରଃ ପ୍ରଣତମ୍ ଆସ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରୁ ମଧୁର କଥା, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଶଂସା ସହିତ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଆସାଂ ଚକ୍ରେ ଚ ତତ୍ରାସୌ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିରାଜିତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ ଚ ଵାମଦେଵଶ୍ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ସେଠାରେ ରାଜସିକ ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ।
ନାରଦୋ ଦେଵପୁତ୍ରଶ୍ ଚ ଵ୍ଯାସଶ୍ ଚ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ମରୀଚିର୍ ଅଥ ଦୁର୍ଵାସା ମୁନିର୍ ଆଙ୍ଗିରସସ୍ ତଥା
ସେଠାରେ ଦେବପୁତ୍ର ନାରଦ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ, ମରୀଚି, ଦୁର୍ବାସା ଓ ଆଙ୍ଗିରସ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
କ୍ରତୁଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ ଶରଲୋମା ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ
କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଶରଲୋମା ମହାମୁନି, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଏବଂ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଥିଲେ।
ଉଦ୍ଦାଲକ ଋଚୀକଶ୍ ଚ ଶର୍ଯାତିଶ୍ ଚ୍ଯଵନସ୍ ତଥା । ଊଷ୍ମପାଶ୍ ଚ ଘୃତାର୍ଚିଶ୍ ଚ ଶାଲୁଡିର୍ ଵାଲୁଡିସ୍ ତଥା
ଉଦ୍ଦାଳକ, ଋଚୀକ, ଶର୍ୟାତି, ଚ୍ୟବନ, ଉଷ୍ମପ, ଘୃତାର୍ଚି, ଶାଳୁଡି ଏବଂ ବାଳୁଡି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗାଃ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତତ୍ର ନାଯକାଃ
ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ମହାତ୍ମା, ସେମାନେ ସେଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ସହ ତେ ନାରଦାଦଯଃ । ଇଦମ୍ ଊଚୁର୍ ଅନୂଚାନା ରାମମ୍ ଆନମିତାନନମ୍
ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ—ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା—ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଵତ କୁମାରେଣ କଲ୍ଯାଣଗୁଣଶାଲିନୀ । ଵାଗ୍ ଉକ୍ତା ପରମୋଦାରଵିରାଗରସଗର୍ଭିଣୀ
ହାଁ, ଏହି କୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଏମିତି ମଧୁର କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଉତ୍ତମ ଉଦାରତା ଓ ବିରାଗର ସାର ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପରିନିଷ୍ଠିତଵାକ୍ଯାର୍ଥସୁବୋଧମ୍ ଉଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଉଦାରଂ ପ୍ରିଯଚର୍ଯାର୍ହମ୍ ଅଵିହ୍ଵଲମ୍ ଅଵିପ୍ଲୁତମ୍
ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯଥାଯଥ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ; ଏହା ଉଦାର, ପ୍ରେମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ।
ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତପଦସ୍ପଷ୍ଟମ୍ ଇଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଂ ଚ ତୁଷ୍ଟିମତ୍ । କରୋତି ରାଘଵପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚଃ କସ୍ଯ ନ ଵିସ୍ମଯମ୍
ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମନୋହର, ପୋଷଣଦାୟକ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉଥିବା; ରାଘବଙ୍କ କହିଥିବା ଏମିତି କଥାକୁ କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନ ମାନିବ?
ଶତାଦ୍ ଏକତମସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵୋଦାରଚମତ୍କୃତେଃ । ଈପ୍ସିତାର୍ଥାର୍ପଣୈକାନ୍ତଦକ୍ଷା ଭଵତି ଭାରତୀ
ଶତଜନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଦାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ସେଠି ଭାରତୀ ଚାହିଦାଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଦେବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଶଳ ହୁଏ।
କୁମାର ତ୍ଵାଂ ଵିନା କସ୍ଯ ଵିଵେକଫଲଶାଲିନୀ । ଏଵଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ପ୍ରଜ୍ଞାଵନଲତା ନଵା
ହେ ରାଜକୁମାର, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି, ବିବେକର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନର ନୂଆ ଲତା କାହା ପାଇଁ ଏଭଳି ଫୁଲିଉଠେ?
ପ୍ରଜ୍ଞାଦୀପଶିଖା ଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯେଵ ହୃଦି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଆଲୋକକାରିଣୀ ସ ପୁମାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନର ଦୀପଶିଖା ଅଛି, ସେ ମଣିଷ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏଭଳି ଲୋକ ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ।
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିଯନ୍ତ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅତିତତାନି ଚ । ପଦାର୍ଥାନ୍ ଅପକର୍ଷନ୍ତି ନାସ୍ତି ତେଷୁ ସଚେତନମ୍
ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଅନେକ ପୁରୁଣା ଜିନିଷ, ସବୁବେଳେ ଜଡ ପଦାର୍ଥକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡିକରେ ଚେତନା ନାହିଁ।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦୁଃଖମ୍ ଅନୁଯାନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମୃଶନ୍ତି ନ ସଂସାରଂ ପଶଵଃ ପରିମୋହିତାଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ପଶୁମାନେ ସଂସାର ଉପରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କଥଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵୈକୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିମଲାଶଯଃ । ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ହୋ ଯଥାଯମ୍ ଅରିସୂଦନଃ
କେବଳ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ବିରଳ ଭାବେ ମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହି ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ।
ଅନୁତ୍ତମଚମତ୍କାରଫଲାସ୍ ସୁଭଗମୂର୍ତଯଃ । ଭଵ୍ଯା ହି ଵିରଲା ଲୋକେ ସହକାରଦ୍ରୁମା ଇଵ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଖୁବ୍ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଅନେକ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ମିଳେ।