ତସ୍ମାଦ୍ ଆସାମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ତୃଷ୍ଣାନାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଉପାଯସ୍ ତ୍ଯାଗ ଏଵୈକୋ ନ ନାମ ପରିପାଲନମ୍
ଏହି ଅନେକ ଆସକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ; ରକ୍ଷା କରିବା କେବେଠି ଉପକୃତିକର ନୁହେଁ।
ଚିନ୍ତନେନୈଧତେ ଚିନ୍ତା ସ୍ଵିନ୍ଧନେନେଵ ପାଵକଃ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତନେନୈଵ ଵିନେନ୍ଧନମ୍ ଇଵାନଲଃ
ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଚିନ୍ତା ବଢ଼େ, ଯେପରି ଇଂଧନ ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ବଢ଼େ; ଚିନ୍ତା ନ କଲେ ଚିନ୍ତା ନଶ୍ଵର ହୁଏ, ଇଂଧନ ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ମେଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗରଥାରୂଢଃ କରୁଣୋଦାରଯା ଦୃଶା । ଲୋକମ୍ ଆଲୋକଯନ୍ ଦୀନଂ ମା ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଘଵ
ଧ୍ୟାନ ଓ ତ୍ୟାଗର ରଥରେ ବସି, କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଏଠି ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଉଠ, ହେ ରାଘବ।
ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତିସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛା ନିଷ୍କାମା ଵିଗତାମଯା । ଏନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯତି
ଏହି ହେଉଛି ପରମ ପବିତ୍ର, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୂଢ଼ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏକଂ ଵିଵେକଂ ସୁହୃଦମ୍ ଏକାଂ ପ୍ରୌଢସଖୀଂ ଧିଯମ୍ । ଆଦାଯ ଵିହରନ୍ନ୍ ଏଵଂ ସଙ୍କଟେ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯସି
ବିବେକକୁ ନିଜ ସହଯାତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଉଢ଼ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିଜ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସଙ୍ଗୀନୀ କରି ନେଇ, ଏଭଳି ଚାଲିଲେ, ବଡ଼ ସମସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ।
ଵିନିଵାରିତସର୍ଵାର୍ଥାଦ୍ ଅପହସ୍ତିତବାନ୍ଧଵାତ୍ । ନ ସ୍ଵଧୈର୍ଯାଦ୍ ଋତେ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଧରତି ସଙ୍କଟାତ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଓ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ନିଜ ସାହସ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ସେଉଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଵୈରାଗ୍ଯେଣାଥ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ମହତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣୈର୍ ଅପି । ଯତ୍ନେନାପଦ୍ଵିଘାତାର୍ଥଂ ସ୍ଵମ୍ ଏଵୋନ୍ନମଯେନ୍ ମନଃ
ତେଣୁ ବିରକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର, ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ମନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତତ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ ନ କୋଶାଦ୍ ରତ୍ନଧାରିଣଃ । ଫଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଯନ୍ ମହତ୍ତ୍ଵୋପବୃଂହିତାତ୍
ଯେଉଁ ମନ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ତିନି ଜଗତର ଶାସନ କିମ୍ବା ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନଭଣ୍ଡାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମିଳିନଥାଏ।
ତାଵଦ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍କୁକ୍ଷୌ ପାତୋତ୍ପାତାଵଦୋଲନୈଃ । ପତନ୍ତି ପୁରୁଷା ଯାଵନ୍ ମନସ୍ ତେଷାଂ ନ ଵିଜ୍ଵରମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଗର୍ଭରେ ବିପଦ ଓ ଦୁର୍ଘଟନାରେ ଉଲଟାପାଲଟି ପଡ଼ୁଥାନ୍ତି।
ପୂର୍ଣେ ମନସି ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସୁଧାଦ୍ରଵୈଃ । ଉପାନଦ୍ଗୂଢପାଦସ୍ଯ କିଲ ଚର୍ମାଵୃତୈଵ ଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଯାହାର ପାଦରେ ଜୁତା ରହିଛି, ସେଠିପାଇଁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚର୍ମରେ ଢାକା ଲାଗେ।
ନୈରାଶ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଣତାମ୍ ଏତି ମନୋ ଽନାଶାଵଶାନୁଗମ୍ । ଆଶଯା ରିକ୍ତତାମ୍ ଏତି ଶରଦୀଵ ସରୋ ମନଃ
ଆଶା ଛାଡ଼ିଲେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଏ; ଆଶା ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ମନ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ପୋଖରୀ ଶୁଖିଯାଏ।
ହୃଦଯଂ ଶୂନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ପ୍ରକଟୀକୃତକୋଟରମ୍ । ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତାର୍ଣଵଵଦ୍ ଆଶାଵିଵଶଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆଶାରେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାସାଗରକୁ ପିଇଦେଇଥିବା ପରେ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତତରୌ ସ୍ଫାରେ ତୃଷ୍ଣାଚପଲମର୍କଟୀ । ନ ଵଲ୍ଗତି ମହତ୍ ତସ୍ଯ ରାଜତେ ହୃଦ୍ଵନାନ୍ତରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ମନର ବୃକ୍ଷରେ ତୃଷ୍ଣାର ଅସ୍ଥିର ବାନର ଦୌଡ଼େ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ବନ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ପଦ୍ମାକ୍ଷକୋଶସ୍ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଯୋଜନଵ୍ରଜଃ । ନିମେଷାର୍ଧଂ ମହାକଲ୍ପସ୍ ତୃଷ୍ଣାରହିତଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଦ୍ମନୟନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ, ତିନି ଜଗତ, ଯେତେ ଦୂର ହେଉ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଚକୁମିଛି, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କାଳ, ସବୁ କି ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ।
ଶୀତତା ସା ନ ଶୀତାଂଶୌ ନ ହିମାଚଲକନ୍ଦରେ । ନ ରମ୍ଭାଚନ୍ଦନାଵଲ୍ଯାଂ ନିସ୍ସ୍ପୃହେଷୁ ମନସ୍ସୁ ଯା
ଯେଉଁ ଶୀତଳତା ନିର୍ଲୋଭ ମନରେ ମିଳେ, ସେଇ ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ନାହିଁ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କଦଳୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ତଥା ଭାତି ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁର୍ ନ ପୂର୍ଣଃ କ୍ଷୀରସାଗରଃ । ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵଦନଂ କାନ୍ତଂ ସ୍ପୃହାହୀନଂ ଯଥା ମନଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀରସାଗର, କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧୁର ମୁହଁ — ଏମାନେ କେବେ ମଧୁର ଦେଖାଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ ମନ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ।
ଯଥାଭ୍ରଲେଖା ଶଶିନଂ ସୁଧାଲେପଂ ମଷୀ ଯଥା । ଦୂଷଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଷାନ୍ତର୍ ନରମ୍ ଆଶାପିଶାଚିକା
ଯେପରି ଏକ ମେଘରେଖା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଲିନ କରେ, କିମ୍ବା କାଳି ଦୁଧର ମାଝି ଦାଗ ଦିଏ, ସେପରି ଆଶା ନାମକ ପିଶାଚୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭିତରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ କରେ ।
ଆଶାଖ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶାଖାସ୍ ସ୍ଥଗିତଦିକ୍ତଟାଃ । ତାସୁ ଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ଵ୍ ଅରୂପତ୍ଵଂ ଯାତି ଚିତ୍ତମହାଦ୍ରୁମଃ
ଆଶା ନାମକ ଶାଖାଗୁଡିକ ମନର ବୃକ୍ଷରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ, ଏହି ଶାଖାଗୁଡିକୁ କାଟିଦେଲେ, ମନର ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ନିରାକାର ହୋଇଯାଏ ।
ଛିନ୍ନତୃଷ୍ଣାମହାଶାଖେ ଚିତ୍ତସ୍ଥାଣୌ ସ୍ଥିତିଂ ଗତେ । ଏକରୂପତଯା ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରଯାତି ଶତଶାଖତାମ୍
ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ବଡ଼ ଶାଖା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ମନର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ, ଏକତା ରୂପେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଶତଶଖା ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।
ଅନୁତ୍ତମେନ ଧୈର୍ଯେଣ ତେନ ଚିତ୍ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତେ । ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ଯତ୍ର ନାଶୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅପୂର୍ବ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ରାମ, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ନାଶ ନାହିଁ।
ଏତାସାଂ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତୀନାମ୍ ଆଶାନାମ୍ ଉତ୍ତମାଶଯେ । ନ ଦଦାସି ପ୍ରରୋହଂ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଭଵାନ୍ ଅସ୍ତି ରାଘଵ
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ମନର ଚଳାପା ଓ ଆଶାଗୁଡିକୁ ତୁମର ଉତ୍ତମ ହୃଦୟରେ ମୂଳ ନେବାକୁ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏକାଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛ। ରାଘବ।
ଚିତ୍ତଂ ଵୃତ୍ତିଵିହୀନଂ ତେ ଯଦା ଯାତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍ । ତଦା ମୋକ୍ଷମଯୀମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ତାଂ ତତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ତୁମର ମନ ନିଜର ସମସ୍ତ ଚଳାପା ଛାଡି ଅଚିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ଵଭାବର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଉ।
ଚିତ୍ତକୌଶିକପକ୍ଷତ୍ଯା ତୃଷ୍ଣଯା କ୍ଷୁବ୍ଧଯାନ୍ତରେ । ଅମଙ୍ଗଲାନି ଵିସ୍ତାରମ୍ ଅଲମ୍ ଆଯାନ୍ତି ରାଘଵ
ମନ ଯେତେବେଳେ ମାଉସି ଚଉଁ ଭଳି ଆତ୍ମାରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଅସୁଭ ଘଟଣାଗୁଡିକ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ରାଘବ।
ଵର୍ତନଂ ଵୃତ୍ତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଵର୍ତତେ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶଯା । ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିମ୍ ଅତୋ ହ୍ଯ୍ ଆଶାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଶ୍ଚିତ୍ତତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଯେ 'ବୃତ୍ତି' କୁହାଯାଏ, ଏହା ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ତେଣୁ, ମନର ବୃତ୍ତି ହେଉଥିବା ଆଶାକୁ ଛାଡି, ମନ ଉପରେ ଯାଉ।
ଯୋ ଯଯା ଵର୍ତତେ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ସ ତଯୈଵ ଵିନା କ୍ଷଯୀ । ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତୋପଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରକ୍ଷଯଂ ନଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ଯେଉଁ ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସେ ବୃତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମନ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ତେଣୁ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ଏହାର ବୃତ୍ତିକୁ ଶୁନ୍ୟ କର।
ପ୍ରଶମିତସକଲୈଷଣୋ ମହାତ୍ମନ୍ ଭଵ ଭଵବନ୍ଧମ୍ ଅପାସ୍ଯ ମୁକ୍ତଚିତ୍ତଃ । ମନସି ନିଗଡରଜ୍ଜଵଃ କଦାଶାଃ ପରିଗଲିତାସୁ ଚ ତାସୁ କୋ ନ ମୁକ୍ତଃ
ଏ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନକୁ ଛାଡି, ମନକୁ ମୁକ୍ତ କର। ଯେତେବେଳେ ମନକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ଆଶାର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଳିଯାଏ, ସେଠାରେ କିଏ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ?
ଅଥ ଵା ରଘୁଵଂଶାଖ୍ଯନଭଃପୂର୍ଣନିଶାକର । ବଡିଵଦ୍ ବୁଦ୍ଧିଭେଦେନ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆସାଦଯାମଲମ୍
ରଘୁବଂଶ ନାମକ ଆକାଶକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା, ବୁଦ୍ଧିର ବିଭେକ ଦ୍ୱାରା ସାଗର ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କର।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ ମଯା ହୃଦି । ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅମଲେ ପଦେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁଠି ପାଇବା ଦରକାର, ସେ ସବୁ ପାଇଯାଇଛି; ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଦଶାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି।
ଶରଦୀଵାମ୍ବରାଦ୍ ଅଭ୍ରମ୍ ଅଦଭ୍ରଂ ମମ ଚେତସଃ । ଵିଭୋ ଵ୍ଯପଗତଂ ସର୍ଵଂ କୃଷ୍ଣଂ ମୋହମହାତମଃ
ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶରୁ ମେଘ ଯେପରି ହଟିଯାଏ, ସେହିପରି, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋ ଚିତ୍ତରୁ ସମସ୍ତ ଗାଢ଼ ମୂଢ଼ତାର ଅନ୍ଧାର ଦୂରିଯାଇଛି।
ଅମୃତାପୂରିତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛଶ୍ ଶୀତଲାତ୍ମା ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦଵାନ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସାଯଂ ପୂର୍ଣ ଇଵୋଡୁରାଟ୍
ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପରିସ୍କାର, ଶୀତଳ ମନ, ଦୀପ୍ତିମୟ ହୋଇ, ମୁଁ ଭିତରୁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଛି; ସାଂଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ।