ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ମାତା ନ ତେ ପିତା । ଆତ୍ମୈଵାସି ନ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି
ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କୌଣସି ମାତା କିମ୍ବା ପିତା ନାହିଁ; ହେ ସତ୍ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ କେବଳ ଆତ୍ମା, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ଅସ୍ଯାଂ ସଂସାରଯାତ୍ରାଯାଂ ନାନାଭିନଯଦାଯିନଃ । ଅଜ୍ଞା ଏଵ ନଟାସ୍ ସାଧୋ ରସଭାଵସମନ୍ଵିତାଃ
ଏହି ସଂସାର ଯାତ୍ରାରେ, ଯେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଅଭିନୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀ ଅଭିନେତାମାନେ, ହେ ମହାନ, ଏମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ରତ।
ମଧ୍ଯସ୍ଥଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଦର୍ଶିନଃ । ତଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଏଵ ସାକ୍ଷିଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଯେମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ନିଜେ ନିଜେ ଥିବାରେ ଅଟୁଟ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦର୍ଶକ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ରହନ୍ତି।
କର୍ତାରୋ ଽପି ନ କର୍ତାରୋ ଯଥା ଦୀପା ନିଶାଗମେ । ଆଲୋକକର୍ମଣାମ୍ ଏଵଂ ତଜ୍ଜ୍ଞା ଲୋକସ୍ଥିତାଵ୍ ଇହ
ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଦୀପ ମାନେ କେବଳ ଆଲୋକ ଦେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ସଂସାର ଚଳାଚଳର ଉପକରଣ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବୈର୍ ନ ଦୂଷ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମବିମ୍ବଗତୈର୍ ଅପି । ଯଥା ଦର୍ପଣରତ୍ନାଦ୍ଯାସ୍ ତଥା କାର୍ଯୈର୍ ମହାଧିଯଃ
ଯେପରି ଦର୍ପଣ କିମ୍ବା ମଣିରେ ନିଜର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡିକୁ କିଛି ଦୁଷିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ମହାନ୍ତ ମନମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵୈଷଣାମଯକଲଙ୍କଵିଵର୍ଜିତେନ ସ୍ଵଚ୍ଛାତ୍ମଭାଵକଲିତେନ ହୃଦବ୍ଜମଧ୍ଯେ । ପୁତ୍ରାତ୍ମନାତ୍ମନି ମହାମଣିନାମୁନୈଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଅଲଂ ପରିତୋଷମ୍ ଏହି
ସମସ୍ତ ଆଶା-ଇଚ୍ଛାର ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ହୃଦୟର କମଳ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ଓ ପୁତ୍ର, ଏହି ଦୁନିଆର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କର।
ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତସ୍ ତେନ ତଦା ପୁଣ୍ଯେନ ପାଵନଃ । ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆପ ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ଏଭଳି ଶୁଭ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ସେ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲା, ଯେପରି ଉଷାବେଳେ ପୃଥିବୀ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଉଭାଵ୍ ଅପି ତତସ୍ ସିଦ୍ଧୌ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପାରଗୌ । ଵିଚେରତୁର୍ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ଯାଵଦିଚ୍ଛମ୍ ଅନିନ୍ଦିତୌ
ଉଭୟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତଃ କଦାଚିତ୍ କାଲେନ ନିର୍ଵାଣପଦମ୍ ଆଗତୌ । ତୌ ଵିଦେହୌ ଗତସ୍ନେହୌ ଦୀପାଵ୍ ଇଵ ଶମଂ ଗତୌ
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଦେହ ପ୍ରତି ମମତା ଛାଡ଼ି, ଦୀପ ନିବା ଯେମିତି ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଭୁକ୍ତଦେହାନାମ୍ ଅନନ୍ତା ଧନବନ୍ଧୁଜାଃ । ଆଶାଃ କିଂ ଗୃହ୍ଯତେ ତାଭ୍ଯଃ କିଂ ଵା ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽନଘ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ପାଇଁ, ଧନ ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନରୁ ଅନେକ ଆଶା ଉପଜିଥାଏ; ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ କଣ ଆମେ କିଛି ପାଇପାରିବା, କିମ୍ବା କିଛି ଛାଡ଼ିପାରିବା, ହେ ନିର୍ମଳ?
ତସ୍ମାଦ୍ ଆସାମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ତୃଷ୍ଣାନାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଉପାଯସ୍ ତ୍ଯାଗ ଏଵୈକୋ ନ ନାମ ପରିପାଲନମ୍
ଏହି ଅନେକ ଆସକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ; ରକ୍ଷା କରିବା କେବେଠି ଉପକୃତିକର ନୁହେଁ।
ଚିନ୍ତନେନୈଧତେ ଚିନ୍ତା ସ୍ଵିନ୍ଧନେନେଵ ପାଵକଃ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତନେନୈଵ ଵିନେନ୍ଧନମ୍ ଇଵାନଲଃ
ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଚିନ୍ତା ବଢ଼େ, ଯେପରି ଇଂଧନ ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ବଢ଼େ; ଚିନ୍ତା ନ କଲେ ଚିନ୍ତା ନଶ୍ଵର ହୁଏ, ଇଂଧନ ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ମେଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗରଥାରୂଢଃ କରୁଣୋଦାରଯା ଦୃଶା । ଲୋକମ୍ ଆଲୋକଯନ୍ ଦୀନଂ ମା ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଘଵ
ଧ୍ୟାନ ଓ ତ୍ୟାଗର ରଥରେ ବସି, କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଏଠି ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଉଠ, ହେ ରାଘବ।
ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତିସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛା ନିଷ୍କାମା ଵିଗତାମଯା । ଏନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯତି
ଏହି ହେଉଛି ପରମ ପବିତ୍ର, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୂଢ଼ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏକଂ ଵିଵେକଂ ସୁହୃଦମ୍ ଏକାଂ ପ୍ରୌଢସଖୀଂ ଧିଯମ୍ । ଆଦାଯ ଵିହରନ୍ନ୍ ଏଵଂ ସଙ୍କଟେ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯସି
ବିବେକକୁ ନିଜ ସହଯାତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଉଢ଼ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିଜ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସଙ୍ଗୀନୀ କରି ନେଇ, ଏଭଳି ଚାଲିଲେ, ବଡ଼ ସମସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ।
ଵିନିଵାରିତସର୍ଵାର୍ଥାଦ୍ ଅପହସ୍ତିତବାନ୍ଧଵାତ୍ । ନ ସ୍ଵଧୈର୍ଯାଦ୍ ଋତେ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଧରତି ସଙ୍କଟାତ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଓ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ନିଜ ସାହସ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ସେଉଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଵୈରାଗ୍ଯେଣାଥ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ମହତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣୈର୍ ଅପି । ଯତ୍ନେନାପଦ୍ଵିଘାତାର୍ଥଂ ସ୍ଵମ୍ ଏଵୋନ୍ନମଯେନ୍ ମନଃ
ତେଣୁ ବିରକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର, ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ମନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତତ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ ନ କୋଶାଦ୍ ରତ୍ନଧାରିଣଃ । ଫଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଯନ୍ ମହତ୍ତ୍ଵୋପବୃଂହିତାତ୍
ଯେଉଁ ମନ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ତିନି ଜଗତର ଶାସନ କିମ୍ବା ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନଭଣ୍ଡାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମିଳିନଥାଏ।
ତାଵଦ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍କୁକ୍ଷୌ ପାତୋତ୍ପାତାଵଦୋଲନୈଃ । ପତନ୍ତି ପୁରୁଷା ଯାଵନ୍ ମନସ୍ ତେଷାଂ ନ ଵିଜ୍ଵରମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଗର୍ଭରେ ବିପଦ ଓ ଦୁର୍ଘଟନାରେ ଉଲଟାପାଲଟି ପଡ଼ୁଥାନ୍ତି।
ପୂର୍ଣେ ମନସି ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସୁଧାଦ୍ରଵୈଃ । ଉପାନଦ୍ଗୂଢପାଦସ୍ଯ କିଲ ଚର୍ମାଵୃତୈଵ ଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଯାହାର ପାଦରେ ଜୁତା ରହିଛି, ସେଠିପାଇଁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚର୍ମରେ ଢାକା ଲାଗେ।
ନୈରାଶ୍ଯାତ୍ ପୂର୍ଣତାମ୍ ଏତି ମନୋ ଽନାଶାଵଶାନୁଗମ୍ । ଆଶଯା ରିକ୍ତତାମ୍ ଏତି ଶରଦୀଵ ସରୋ ମନଃ
ଆଶା ଛାଡ଼ିଲେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଏ; ଆଶା ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ମନ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ପୋଖରୀ ଶୁଖିଯାଏ।
ହୃଦଯଂ ଶୂନ୍ଯତାମ୍ ଏତି ପ୍ରକଟୀକୃତକୋଟରମ୍ । ଅଗସ୍ତ୍ଯପୀତାର୍ଣଵଵଦ୍ ଆଶାଵିଵଶଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଆଶାରେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାସାଗରକୁ ପିଇଦେଇଥିବା ପରେ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତତରୌ ସ୍ଫାରେ ତୃଷ୍ଣାଚପଲମର୍କଟୀ । ନ ଵଲ୍ଗତି ମହତ୍ ତସ୍ଯ ରାଜତେ ହୃଦ୍ଵନାନ୍ତରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ମନର ବୃକ୍ଷରେ ତୃଷ୍ଣାର ଅସ୍ଥିର ବାନର ଦୌଡ଼େ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ବନ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ।
ପଦ୍ମାକ୍ଷକୋଶସ୍ ତ୍ରିଜଗଦ୍ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଯୋଜନଵ୍ରଜଃ । ନିମେଷାର୍ଧଂ ମହାକଲ୍ପସ୍ ତୃଷ୍ଣାରହିତଚେତସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଦ୍ମନୟନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ, ତିନି ଜଗତ, ଯେତେ ଦୂର ହେଉ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଚକୁମିଛି, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କାଳ, ସବୁ କି ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅପରିଗଣ୍ୟ।
ଶୀତତା ସା ନ ଶୀତାଂଶୌ ନ ହିମାଚଲକନ୍ଦରେ । ନ ରମ୍ଭାଚନ୍ଦନାଵଲ୍ଯାଂ ନିସ୍ସ୍ପୃହେଷୁ ମନସ୍ସୁ ଯା
ଯେଉଁ ଶୀତଳତା ନିର୍ଲୋଭ ମନରେ ମିଳେ, ସେଇ ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ନାହିଁ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କଦଳୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ତଥା ଭାତି ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁର୍ ନ ପୂର୍ଣଃ କ୍ଷୀରସାଗରଃ । ନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵଦନଂ କାନ୍ତଂ ସ୍ପୃହାହୀନଂ ଯଥା ମନଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା, କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀରସାଗର, କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧୁର ମୁହଁ — ଏମାନେ କେବେ ମଧୁର ଦେଖାଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ ମନ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ।
ଯଥାଭ୍ରଲେଖା ଶଶିନଂ ସୁଧାଲେପଂ ମଷୀ ଯଥା । ଦୂଷଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଷାନ୍ତର୍ ନରମ୍ ଆଶାପିଶାଚିକା
ଯେପରି ଏକ ମେଘରେଖା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଲିନ କରେ, କିମ୍ବା କାଳି ଦୁଧର ମାଝି ଦାଗ ଦିଏ, ସେପରି ଆଶା ନାମକ ପିଶାଚୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭିତରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ କରେ ।
ଆଶାଖ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶାଖାସ୍ ସ୍ଥଗିତଦିକ୍ତଟାଃ । ତାସୁ ଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ଵ୍ ଅରୂପତ୍ଵଂ ଯାତି ଚିତ୍ତମହାଦ୍ରୁମଃ
ଆଶା ନାମକ ଶାଖାଗୁଡିକ ମନର ବୃକ୍ଷରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ, ଏହି ଶାଖାଗୁଡିକୁ କାଟିଦେଲେ, ମନର ବଡ଼ ବୃକ୍ଷ ନିରାକାର ହୋଇଯାଏ ।
ଛିନ୍ନତୃଷ୍ଣାମହାଶାଖେ ଚିତ୍ତସ୍ଥାଣୌ ସ୍ଥିତିଂ ଗତେ । ଏକରୂପତଯା ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରଯାତି ଶତଶାଖତାମ୍
ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ବଡ଼ ଶାଖା କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ମନର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ, ଏକତା ରୂପେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଶତଶଖା ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ।
ଅନୁତ୍ତମେନ ଧୈର୍ଯେଣ ତେନ ଚିତ୍ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତେ । ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ଯତ୍ର ନାଶୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅପୂର୍ବ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ରାମ, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ନାଶ ନାହିଁ।