ଯୋ ଗୃଧ୍ରୋ ଦଶଵର୍ଷାଣି ଯୋ ମୃଗୋ ମାସପଞ୍ଚକମ୍ । ଯସ୍ ସମାନାଂ ଶତଂ ସିଂହସ୍ ସ ଏଵେହ ତଵାଗ୍ରଜଃ
ଯିଏ ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଗୃଧ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ମାସ ହରିଣ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶତ ବର୍ଷ ସିଂହ ହୋଇଥିଲେ—ସେଇ ଏଠି ତୁମର ବଡ଼ଭାଇ ଅଟେ।
ଅନ୍ଧ୍ରଗ୍ରାମଚକୋରେଣ ତୁଖାରନୃପଵାଜିନା । ଶ୍ରୀଶୈଲାଚାର୍ଯପୁତ୍ରେଣ ମଯେଦଂ ତଵ କଥ୍ଯତେ
ଆନ୍ଧ୍ର ଗ୍ରାମରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ଭାବେ, ତୁଖାର ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପାହାଡ଼ରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି।
ସର୍ଵେ ଵିଵିଧସଂରମ୍ଭା ଵିଵିଧାଚାରଚେଷ୍ଟିତାଃ । ଵିଲାସା ଜନ୍ମନାଂ ଭ୍ରାତସ୍ ସ୍ମର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାକ୍ତନା ମଯା
ଭାଇ, ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଆଚରଣ ଥିଲା, ସେସବୁ ଆନନ୍ଦ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ପୁରୁଣା ସ୍ମୃତି ଭଳି ମନେ ପଡ଼ୁଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଜଗଜ୍ଜାତାଵ୍ ଆଵଯୋଶ୍ ଶତଶୋ ଗତାଃ । ପିତରୋ ମାତରଶ୍ ଚୈଵ ଭ୍ରାତରସ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତଶଃ ବାପା, ମାଆ, ଭାଇ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ହରାଇଛୁ।
କାଂସ୍ ତାନ୍ ସମନୁଶୋଚାଵୋ ନ ଶୋଚାଵଶ୍ ଚ କାନ୍ ଅପି । ବନ୍ଧୂନ୍ କିଂ ଵାପି ଶୋଚାଵ ଈଦୃଶ୍ଯ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଏମିତି ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ଆମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ, କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ? ବା, ଏହି ପ୍ରକୃତିର ସଂସାରରେ କାହା ପାଇଁ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଆମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର?
ଅନନ୍ତାଃ ପିତରୋ ଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାଶ୍ ଚ ମାତରଃ । ଇହ ସଂସାରିଣାଂ ପୁଂସାଂ ଵନପାଦପପର୍ଣଵତ୍
ଏଠାରେ ସଂସାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ବାପା ଆସନ୍ତି ଓ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଅନେକ ମାଆ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି ଓ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏହା ଜଙ୍ଗଲର ଗଛର ପତ୍ର ପରି।
କିଂ ପ୍ରମାଣମ୍ ଅତଃ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖସ୍ଯାତ୍ର ସୁଖସ୍ଯ ଵା । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତିଷ୍ଠାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଗତୌ
ପୁଅ, ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ଅଛି କି? ସେଇଥିରୁ, ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ଆମେ ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବାରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରପଞ୍ଚଭାଵନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନସ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାମ୍ । ତାଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯାଂ ଯାନ୍ତି ଗତିକୋଵିଦାଃ
ଏହି ସଂସାର ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ି, ମନରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ରୁପେ ବସ। ହେ ଶୁଭେ, ଯେଉଁ ପଥରେ ପ୍ରବୀଣମାନେ ପହଁଚନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗକୁ ଯାଅ।
ଇହାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵଂ ପତନୋତ୍ପତନାତ୍ମକମ୍ । ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ସୁଧିଯଶ୍ ଚିକିତ୍ସନ୍ତେ ଚ କେଵଲମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଉତ୍ଥାନପତନରେ ଭରିପୁରି, ସେଥିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ଭାଳନ୍ତି।
ଭାଵାଭାଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତମ୍ । ସଂସ୍ମରାତ୍ମାନମ୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରୋ ମା ଵିମୂଢମନା ଭଵ
ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ମରଣ କର, ଯାହା ଭାବ ଓ ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଦୂର। ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରନି, ଭ୍ରମିତ ହେଉନି।
ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ମାତା ନ ତେ ପିତା । ଆତ୍ମୈଵାସି ନ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି
ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କୌଣସି ମାତା କିମ୍ବା ପିତା ନାହିଁ; ହେ ସତ୍ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ କେବଳ ଆତ୍ମା, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ଅସ୍ଯାଂ ସଂସାରଯାତ୍ରାଯାଂ ନାନାଭିନଯଦାଯିନଃ । ଅଜ୍ଞା ଏଵ ନଟାସ୍ ସାଧୋ ରସଭାଵସମନ୍ଵିତାଃ
ଏହି ସଂସାର ଯାତ୍ରାରେ, ଯେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଅଭିନୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀ ଅଭିନେତାମାନେ, ହେ ମହାନ, ଏମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ରତ।
ମଧ୍ଯସ୍ଥଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଦର୍ଶିନଃ । ତଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଏଵ ସାକ୍ଷିଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଯେମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ନିଜେ ନିଜେ ଥିବାରେ ଅଟୁଟ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦର୍ଶକ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ରହନ୍ତି।
କର୍ତାରୋ ଽପି ନ କର୍ତାରୋ ଯଥା ଦୀପା ନିଶାଗମେ । ଆଲୋକକର୍ମଣାମ୍ ଏଵଂ ତଜ୍ଜ୍ଞା ଲୋକସ୍ଥିତାଵ୍ ଇହ
ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଦୀପ ମାନେ କେବଳ ଆଲୋକ ଦେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ସଂସାର ଚଳାଚଳର ଉପକରଣ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବୈର୍ ନ ଦୂଷ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମବିମ୍ବଗତୈର୍ ଅପି । ଯଥା ଦର୍ପଣରତ୍ନାଦ୍ଯାସ୍ ତଥା କାର୍ଯୈର୍ ମହାଧିଯଃ
ଯେପରି ଦର୍ପଣ କିମ୍ବା ମଣିରେ ନିଜର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡିକୁ କିଛି ଦୁଷିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ମହାନ୍ତ ମନମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵୈଷଣାମଯକଲଙ୍କଵିଵର୍ଜିତେନ ସ୍ଵଚ୍ଛାତ୍ମଭାଵକଲିତେନ ହୃଦବ୍ଜମଧ୍ଯେ । ପୁତ୍ରାତ୍ମନାତ୍ମନି ମହାମଣିନାମୁନୈଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଅଲଂ ପରିତୋଷମ୍ ଏହି
ସମସ୍ତ ଆଶା-ଇଚ୍ଛାର ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ହୃଦୟର କମଳ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ଓ ପୁତ୍ର, ଏହି ଦୁନିଆର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କର।
ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତସ୍ ତେନ ତଦା ପୁଣ୍ଯେନ ପାଵନଃ । ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆପ ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ଏଭଳି ଶୁଭ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ସେ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲା, ଯେପରି ଉଷାବେଳେ ପୃଥିବୀ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଉଭାଵ୍ ଅପି ତତସ୍ ସିଦ୍ଧୌ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପାରଗୌ । ଵିଚେରତୁର୍ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ଯାଵଦିଚ୍ଛମ୍ ଅନିନ୍ଦିତୌ
ଉଭୟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତଃ କଦାଚିତ୍ କାଲେନ ନିର୍ଵାଣପଦମ୍ ଆଗତୌ । ତୌ ଵିଦେହୌ ଗତସ୍ନେହୌ ଦୀପାଵ୍ ଇଵ ଶମଂ ଗତୌ
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଦେହ ପ୍ରତି ମମତା ଛାଡ଼ି, ଦୀପ ନିବା ଯେମିତି ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଭୁକ୍ତଦେହାନାମ୍ ଅନନ୍ତା ଧନବନ୍ଧୁଜାଃ । ଆଶାଃ କିଂ ଗୃହ୍ଯତେ ତାଭ୍ଯଃ କିଂ ଵା ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽନଘ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ପାଇଁ, ଧନ ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନରୁ ଅନେକ ଆଶା ଉପଜିଥାଏ; ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ କଣ ଆମେ କିଛି ପାଇପାରିବା, କିମ୍ବା କିଛି ଛାଡ଼ିପାରିବା, ହେ ନିର୍ମଳ?
ତସ୍ମାଦ୍ ଆସାମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ତୃଷ୍ଣାନାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଉପାଯସ୍ ତ୍ଯାଗ ଏଵୈକୋ ନ ନାମ ପରିପାଲନମ୍
ଏହି ଅନେକ ଆସକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ତ୍ୟାଗ; ରକ୍ଷା କରିବା କେବେଠି ଉପକୃତିକର ନୁହେଁ।
ଚିନ୍ତନେନୈଧତେ ଚିନ୍ତା ସ୍ଵିନ୍ଧନେନେଵ ପାଵକଃ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତନେନୈଵ ଵିନେନ୍ଧନମ୍ ଇଵାନଲଃ
ଚିନ୍ତା କରିଲେ ଚିନ୍ତା ବଢ଼େ, ଯେପରି ଇଂଧନ ଦେଲେ ଅଗ୍ନି ବଢ଼େ; ଚିନ୍ତା ନ କଲେ ଚିନ୍ତା ନଶ୍ଵର ହୁଏ, ଇଂଧନ ନଥିଲେ ଅଗ୍ନି ମେଳିଯାଏ।
ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗରଥାରୂଢଃ କରୁଣୋଦାରଯା ଦୃଶା । ଲୋକମ୍ ଆଲୋକଯନ୍ ଦୀନଂ ମା ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଘଵ
ଧ୍ୟାନ ଓ ତ୍ୟାଗର ରଥରେ ବସି, କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଏଠି ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଉଠ, ହେ ରାଘବ।
ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀ ସ୍ଥିତିସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛା ନିଷ୍କାମା ଵିଗତାମଯା । ଏନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାବାହୋ ଵିମୂଢୋ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯତି
ଏହି ହେଉଛି ପରମ ପବିତ୍ର, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୂଢ଼ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏକଂ ଵିଵେକଂ ସୁହୃଦମ୍ ଏକାଂ ପ୍ରୌଢସଖୀଂ ଧିଯମ୍ । ଆଦାଯ ଵିହରନ୍ନ୍ ଏଵଂ ସଙ୍କଟେ ଽପି ନ ମୁହ୍ଯସି
ବିବେକକୁ ନିଜ ସହଯାତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଉଢ଼ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିଜ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସଙ୍ଗୀନୀ କରି ନେଇ, ଏଭଳି ଚାଲିଲେ, ବଡ଼ ସମସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେବ ନାହିଁ।
ଵିନିଵାରିତସର୍ଵାର୍ଥାଦ୍ ଅପହସ୍ତିତବାନ୍ଧଵାତ୍ । ନ ସ୍ଵଧୈର୍ଯାଦ୍ ଋତେ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଧରତି ସଙ୍କଟାତ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ଓ ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ିଛି, ସେଠାରେ ନିଜ ସାହସ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ସେଉଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଵୈରାଗ୍ଯେଣାଥ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ମହତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣୈର୍ ଅପି । ଯତ୍ନେନାପଦ୍ଵିଘାତାର୍ଥଂ ସ୍ଵମ୍ ଏଵୋନ୍ନମଯେନ୍ ମନଃ
ତେଣୁ ବିରକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର, ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ମନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତତ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୈଶ୍ଵର୍ଯାନ୍ ନ କୋଶାଦ୍ ରତ୍ନଧାରିଣଃ । ଫଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଚିତ୍ତାଦ୍ ଯନ୍ ମହତ୍ତ୍ଵୋପବୃଂହିତାତ୍
ଯେଉଁ ମନ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ତିନି ଜଗତର ଶାସନ କିମ୍ବା ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନଭଣ୍ଡାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମିଳିନଥାଏ।
ତାଵଦ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍କୁକ୍ଷୌ ପାତୋତ୍ପାତାଵଦୋଲନୈଃ । ପତନ୍ତି ପୁରୁଷା ଯାଵନ୍ ମନସ୍ ତେଷାଂ ନ ଵିଜ୍ଵରମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଗର୍ଭରେ ବିପଦ ଓ ଦୁର୍ଘଟନାରେ ଉଲଟାପାଲଟି ପଡ଼ୁଥାନ୍ତି।
ପୂର୍ଣେ ମନସି ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ସୁଧାଦ୍ରଵୈଃ । ଉପାନଦ୍ଗୂଢପାଦସ୍ଯ କିଲ ଚର୍ମାଵୃତୈଵ ଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଯାହାର ପାଦରେ ଜୁତା ରହିଛି, ସେଠିପାଇଁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚର୍ମରେ ଢାକା ଲାଗେ।