ଯଃ କୀଟସ୍ ତାଲକନ୍ଦାନ୍ତର୍ ଦଂଶକୋ ଯ ଉଦୁମ୍ବରେ । ଯଃ ପ୍ରାଜିକୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯଵନେ ସ ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ର ମମାନୁଜଃ
ତୁମେ ଯିଏ ତାଳ ଗଛର ମୂଳ ଭିତରେ କୀଟ ହେଇଥିଲେ, ଉଡୁମ୍ବର ଗଛରେ ଦଂଶ ଦେଉଥିବା କୀଟ ହେଇଥିଲେ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ମୟୂର ହେଇଥିଲେ—ହେ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ।
ହିମଵତ୍କନ୍ଦରାଭୂର୍ଜତରୁତ୍ଵଗ୍ରନ୍ଧ୍ରକୋଟରେ । ପିପୀଲକୋ ଯଷ୍ ଷଣ୍ ମାସାନ୍ ସୋ ଽଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଜୋ ମମ
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ ବୁରୁଜ ଗଛର ଛାଲର ଫାଟରେ ଯେ ପିପିଲିକା ଛଅ ମାସ ରହିଥିଲା, ସେହିଟି ତୁମେ, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ।
ସୁହ୍ମସୀମାନ୍ତକୁଗ୍ରାମଗୋମଯେ ଯଶ୍ ଚ ଵୃଶ୍ଚିକଃ । ସାର୍ଧଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ସାଧୋ ସୋ ଽଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଜୋ ମମ
ସୁହ୍ମା ସୀମାନ୍ତର ଦୂର ଗାଁର ଗୋବର ତଳେ ଯେ ବିଛି ଏକ ବର୍ଷ ଆଉ ଅଧା ବର୍ଷ ରହିଥିଲା, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୁମେ, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ।
ପୁଲିନ୍ଦୀସ୍ତନପୀଠେଷୁ ନିଲୀନଂ ଯେନ କାନନେ । ଷଟ୍ପଦେନେଵ ପଦ୍ମେଷୁ ସୋ ଽଯଂ ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଜୋ ମମ
ବନରେ ଯେ ପୁଲିନ୍ଦି ଜନଜାତି ମହିଳାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଲୁଚିଥିଲା, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷିକା ପଦ୍ମରେ ଲୁଚିଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୁମେ, ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ।
ଏତାସ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାସୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ବହ୍ଵୀଷୁ ଜନଯୋନିଷୁ । ଜାତୋ ଽସି ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ଽସ୍ମିନ୍ ପୁରା ଶତସହସ୍ରଶଃ
ଏମିତି ଅନେକ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ, ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ତୁମେ ଶତ ହଜାର ଥର ଜନ୍ମ ନେଇଛ।
ଇତ୍ଥଂ ତଵାତ୍ମନଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାକ୍ରମମ୍ । ପଶ୍ଯାମି ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଶୁଦ୍ଧଯା
ଏଭଳି, ମୁଁ ଏବଂ ତୁମର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଅଭିନିବେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁଛି।
ମମାପି ବହ୍ଵ୍ଯୋ ବହୁଧା ଯୋନଯୋ ମୋହମନ୍ଥରାଃ । ସମତୀତାସ୍ ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ତା ଜ୍ଞାନୋଦିତଯା ଦୃଶା
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୋହରେ ଡୁବିଥିଲି; ଆଜି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ସେସବୁକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି।
ତ୍ରିଗର୍ତେଷୁ ଶୁକୋ ଭୂତ୍ଵା ହଂସୋ ଭୂତ୍ଵା ସରିତ୍ତଟେ । ପକ୍କଣେ ଵାଯସୋ ଭୂତ୍ଵା ଜାତୋ ଽହମ୍ ଇହ କାନନେ
ମୁଁ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଶୁକା, ନଦୀତଟରେ ଏକ ହଂସ, ପକ୍କଣରେ ଏକ କାଉଁଥିଲି; ଏଠି ଏହି କାନନରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁଲିନ୍ଦତାଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯେ କୃତ୍ଵା ଵଙ୍ଗେଷୁ ଵୃକ୍ଷତାମ୍ । ଉଷ୍ଟ୍ରତ୍ଵମ୍ ଅତିଵାହ୍ଯାଦ୍ରୌ ଜାତୋ ଽହମ୍ ଇହ କାନନେ
ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ପୁଲିନ୍ଦ ହୋଇଥିଲି, ବଙ୍ଗରେ ଗଛ ହୋଇଥିଲି, ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ ଉଷ୍ଟ୍ର ହୋଇଥିଲି; ଏଠି ଏହି କାନନରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଛି।
ଯଶ୍ ଚାତକୋ ହିମଗିରୌ ଯୋ ରାଜା ପୁଣ୍ଡ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଯସ୍ ସହ୍ଯକୁଞ୍ଜେଷୁ ସ ଏଵେହ ତଵାଗ୍ରଜଃ
ଯିଏ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶରେ ରାଜା ଥିଲେ, ଏବଂ ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ବାଘ ଥିଲେ—ସେଇ ଏଠି ତୁମର ବଡ଼ଭାଇ ଅଟେ।
ଯୋ ଗୃଧ୍ରୋ ଦଶଵର୍ଷାଣି ଯୋ ମୃଗୋ ମାସପଞ୍ଚକମ୍ । ଯସ୍ ସମାନାଂ ଶତଂ ସିଂହସ୍ ସ ଏଵେହ ତଵାଗ୍ରଜଃ
ଯିଏ ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଗୃଧ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ମାସ ହରିଣ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶତ ବର୍ଷ ସିଂହ ହୋଇଥିଲେ—ସେଇ ଏଠି ତୁମର ବଡ଼ଭାଇ ଅଟେ।
ଅନ୍ଧ୍ରଗ୍ରାମଚକୋରେଣ ତୁଖାରନୃପଵାଜିନା । ଶ୍ରୀଶୈଲାଚାର୍ଯପୁତ୍ରେଣ ମଯେଦଂ ତଵ କଥ୍ଯତେ
ଆନ୍ଧ୍ର ଗ୍ରାମରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ଭାବେ, ତୁଖାର ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଭାବେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପାହାଡ଼ରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହୁଛି।
ସର୍ଵେ ଵିଵିଧସଂରମ୍ଭା ଵିଵିଧାଚାରଚେଷ୍ଟିତାଃ । ଵିଲାସା ଜନ୍ମନାଂ ଭ୍ରାତସ୍ ସ୍ମର୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାକ୍ତନା ମଯା
ଭାଇ, ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଆଚରଣ ଥିଲା, ସେସବୁ ଆନନ୍ଦ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ପୁରୁଣା ସ୍ମୃତି ଭଳି ମନେ ପଡ଼ୁଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ଜଗଜ୍ଜାତାଵ୍ ଆଵଯୋଶ୍ ଶତଶୋ ଗତାଃ । ପିତରୋ ମାତରଶ୍ ଚୈଵ ଭ୍ରାତରସ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତଶଃ ବାପା, ମାଆ, ଭାଇ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ହରାଇଛୁ।
କାଂସ୍ ତାନ୍ ସମନୁଶୋଚାଵୋ ନ ଶୋଚାଵଶ୍ ଚ କାନ୍ ଅପି । ବନ୍ଧୂନ୍ କିଂ ଵାପି ଶୋଚାଵ ଈଦୃଶ୍ଯ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଏମିତି ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ଆମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ, କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ? ବା, ଏହି ପ୍ରକୃତିର ସଂସାରରେ କାହା ପାଇଁ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଆମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର?
ଅନନ୍ତାଃ ପିତରୋ ଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାଶ୍ ଚ ମାତରଃ । ଇହ ସଂସାରିଣାଂ ପୁଂସାଂ ଵନପାଦପପର୍ଣଵତ୍
ଏଠାରେ ସଂସାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ବାପା ଆସନ୍ତି ଓ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଅନେକ ମାଆ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି ଓ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏହା ଜଙ୍ଗଲର ଗଛର ପତ୍ର ପରି।
କିଂ ପ୍ରମାଣମ୍ ଅତଃ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖସ୍ଯାତ୍ର ସୁଖସ୍ଯ ଵା । ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତିଷ୍ଠାଵସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଗତୌ
ପୁଅ, ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ଅଛି କି? ସେଇଥିରୁ, ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ଆମେ ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିବାରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରପଞ୍ଚଭାଵନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନସ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତାମ୍ । ତାଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯାଂ ଯାନ୍ତି ଗତିକୋଵିଦାଃ
ଏହି ସଂସାର ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ି, ମନରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ରୁପେ ବସ। ହେ ଶୁଭେ, ଯେଉଁ ପଥରେ ପ୍ରବୀଣମାନେ ପହଁଚନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗକୁ ଯାଅ।
ଇହାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵଂ ପତନୋତ୍ପତନାତ୍ମକମ୍ । ନାନୁଶୋଚନ୍ତି ସୁଧିଯଶ୍ ଚିକିତ୍ସନ୍ତେ ଚ କେଵଲମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଉତ୍ଥାନପତନରେ ଭରିପୁରି, ସେଥିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ଭାଳନ୍ତି।
ଭାଵାଭାଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତମ୍ । ସଂସ୍ମରାତ୍ମାନମ୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରୋ ମା ଵିମୂଢମନା ଭଵ
ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ମରଣ କର, ଯାହା ଭାବ ଓ ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଦୂର। ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରନି, ଭ୍ରମିତ ହେଉନି।
ନ ତେ ଦୁଃଖଂ ନ ତେ ଜନ୍ମ ନ ତେ ମାତା ନ ତେ ପିତା । ଆତ୍ମୈଵାସି ନ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି
ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କୌଣସି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କୌଣସି ମାତା କିମ୍ବା ପିତା ନାହିଁ; ହେ ସତ୍ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ କେବଳ ଆତ୍ମା, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ଅସ୍ଯାଂ ସଂସାରଯାତ୍ରାଯାଂ ନାନାଭିନଯଦାଯିନଃ । ଅଜ୍ଞା ଏଵ ନଟାସ୍ ସାଧୋ ରସଭାଵସମନ୍ଵିତାଃ
ଏହି ସଂସାର ଯାତ୍ରାରେ, ଯେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଅଭିନୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀ ଅଭିନେତାମାନେ, ହେ ମହାନ, ଏମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଭାବରେ ରତ।
ମଧ୍ଯସ୍ଥଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଦର୍ଶିନଃ । ତଜ୍ଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଏଵ ସାକ୍ଷିଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଯେମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ନିଜେ ନିଜେ ଥିବାରେ ଅଟୁଟ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦର୍ଶକ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ରହନ୍ତି।
କର୍ତାରୋ ଽପି ନ କର୍ତାରୋ ଯଥା ଦୀପା ନିଶାଗମେ । ଆଲୋକକର୍ମଣାମ୍ ଏଵଂ ତଜ୍ଜ୍ଞା ଲୋକସ୍ଥିତାଵ୍ ଇହ
ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେପରି ରାତିରେ ଦୀପ ମାନେ କେବଳ ଆଲୋକ ଦେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଯେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ସଂସାର ଚଳାଚଳର ଉପକରଣ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବୈର୍ ନ ଦୂଷ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ଵାତ୍ମବିମ୍ବଗତୈର୍ ଅପି । ଯଥା ଦର୍ପଣରତ୍ନାଦ୍ଯାସ୍ ତଥା କାର୍ଯୈର୍ ମହାଧିଯଃ
ଯେପରି ଦର୍ପଣ କିମ୍ବା ମଣିରେ ନିଜର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡିକୁ କିଛି ଦୁଷିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ମହାନ୍ତ ମନମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵୈଷଣାମଯକଲଙ୍କଵିଵର୍ଜିତେନ ସ୍ଵଚ୍ଛାତ୍ମଭାଵକଲିତେନ ହୃଦବ୍ଜମଧ୍ଯେ । ପୁତ୍ରାତ୍ମନାତ୍ମନି ମହାମଣିନାମୁନୈଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରମମ୍ ଅଲଂ ପରିତୋଷମ୍ ଏହି
ସମସ୍ତ ଆଶା-ଇଚ୍ଛାର ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ହୃଦୟର କମଳ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ଓ ପୁତ୍ର, ଏହି ଦୁନିଆର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କର।
ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତସ୍ ତେନ ତଦା ପୁଣ୍ଯେନ ପାଵନଃ । ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆପ ପ୍ରାକାଶ୍ଯଂ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ଏଭଳି ଶୁଭ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ସେ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲା, ଯେପରି ଉଷାବେଳେ ପୃଥିବୀ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ଉଭାଵ୍ ଅପି ତତସ୍ ସିଦ୍ଧୌ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପାରଗୌ । ଵିଚେରତୁର୍ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ଯାଵଦିଚ୍ଛମ୍ ଅନିନ୍ଦିତୌ
ଉଭୟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତଃ କଦାଚିତ୍ କାଲେନ ନିର୍ଵାଣପଦମ୍ ଆଗତୌ । ତୌ ଵିଦେହୌ ଗତସ୍ନେହୌ ଦୀପାଵ୍ ଇଵ ଶମଂ ଗତୌ
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଦେହ ପ୍ରତି ମମତା ଛାଡ଼ି, ଦୀପ ନିବା ଯେମିତି ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଭୁକ୍ତଦେହାନାମ୍ ଅନନ୍ତା ଧନବନ୍ଧୁଜାଃ । ଆଶାଃ କିଂ ଗୃହ୍ଯତେ ତାଭ୍ଯଃ କିଂ ଵା ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽନଘ
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହମାନେ ପାଇଁ, ଧନ ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନରୁ ଅନେକ ଆଶା ଉପଜିଥାଏ; ଏମାନଙ୍କୁ ନେଇ କଣ ଆମେ କିଛି ପାଇପାରିବା, କିମ୍ବା କିଛି ଛାଡ଼ିପାରିବା, ହେ ନିର୍ମଳ?