କିମ୍ ଈଦୃଶୀ ତ୍ଵଯା ବଦ୍ଧା ଭାଵନେହ ଵିମୋହଜା । ସଂସାରେ ଯଦ୍ ଅଶୋଚ୍ଯୋ ଽପି ତ୍ଵଯା ତାତୋ ଽନୁଶୋଚ୍ଯତେ
ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଏପରି ଭାବନା ଗଢିଛ, ଯାହା ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହି ସଂସାରରେ, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ।
ନ ସୈଵ ଭଵତୋ ମାତା ନାସାଵ୍ ଏଵ ପିତା ତଵ । ନ ଭଵାନ୍ ଏଵ ତନଯସ୍ ତଯୋର୍ ନିସ୍ସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋଃ
ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ମାଆ ନୁହେଁ, ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ପିତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ପୁଅ ପିଲା ଥିବା ପିତାମାତା।
ମାତାପିତୃସହସ୍ରାଣି ସମତୀତାନି ତେ ସୁତ । ବହୂନ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁପ୍ରଵାହସ୍ଯ ନିମ୍ନାନୀଵ ଵନେ ଵନେ
ହଜାର ମାଆ ଓ ପିତା ତୁମ ପାଇଁ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ପୁଅ; ଜଙ୍ଗଲ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଝରଣାର ଅନେକ ଗହ୍ବର ଭଳି।
ଅସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋର୍ ନୈଵ ଭଵାନ୍ ଏଵ ସୁତସ୍ ତଯୋଃ । ସରିତ୍ତରଙ୍ଗଵତ୍ ପୁତ୍ର ଗତାଃ ପୁତ୍ରଗଣା ନୃଣାମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଶିଶୁ ଥିବା ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହଁ; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଆସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଅସ୍ମତ୍ପିତ୍ରୋର୍ ଅତୀତାନି ପୁତ୍ରଲକ୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ । ପତ୍ତ୍ରକୋରକଵୃନ୍ଦାନି ଲତାପାଦପଯୋର୍ ଇଵ
ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ପୁଅ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି; ଲତାର ମୂଳରେ ପତ୍ର ଓ କୋରା ଭଳି ସେମାନେ ଅନେକ ଦିନ ଅଗ୍ରେ ଖସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ମିତ୍ରବାନ୍ଧଵଵୃନ୍ଦାନି ଜନ୍ତୋର୍ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ଋତାଵ୍ ଋତାଵ୍ ଅତୀତାନି ଫଲାନୀଵ ମହାତରୋଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ, ଜଣେ ଜୀବର ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଫଳ ଖସିଯିବା ଭଳି ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଶୋଚନୀଯା ଯଦି ସ୍ନେହାନ୍ ମାତାପିତୃସୁତାସ୍ ସୁତ । ତଦ୍ ଅତୀତା ନ ଶୋଚ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଅଜସ୍ରଂ ସହସ୍ରଶଃ
ଯଦି ମା, ବାପା ଓ ପୁଅମାନେ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖ କରେନି; ତେଣୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକ ପାଇଁ ଏମିତି ଦିନେ ଦିନେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବା?
ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯଂ ମହାଭାଗ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାଗତୋ ଭ୍ରମଃ । ପରମାର୍ଥେନ ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନାସ୍ତି ମିତ୍ରଂ ନ ବାନ୍ଧଵଃ
ଏହି ସଂସାର, ମହାଭାଗ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେହି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ।
ମନାଗ୍ ଅପୀହ ହି ଭ୍ରାତଃ ପରମାର୍ଥେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ମହତ୍ଯ୍ ଅପି ଚିରାତ୍ ତପ୍ତେ ମରାଵ୍ ଇଵ ପଯୋଲଵଃ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟର ଏକ ଅତି ସାନା ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନେକ ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଏତା ଯାଃ ପ୍ରେକ୍ଷସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ ଛତ୍ତ୍ରଚାମରଚଞ୍ଚଲାଃ । ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦିନାନି ତ୍ରୀଣି ପଞ୍ଚ ଵା
ତୁମେ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀ, ଛତା, ଚାମର ଓ ତାଙ୍କର ଚମକ ଦେଖୁଛ, ବଡ଼ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ପାରମାର୍ଥିକ୍ଯା ପୁତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଵିଚାରଯ । ନେହ ତ୍ଵଂ ନୈଵ ଚେଦଂ ତେ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ
ପୁଅ, ପ୍ରକୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର; ଏଠାରେ ତୁମେ ନୁହେଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ତୁମର ନୁହେଁ; ମନର ଭ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କର।
ଅଯଂ ମୃତୋ ଗତଶ୍ ଚାହମ୍ ଇତୀମା ଦୃଷ୍ଟଯଃ ପୁନଃ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପତାପୋତ୍ଥା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ତୁ ସତ୍ଯତଃ
‘ଏହି ମରିଗଲା, ଏହି ଚାଲିଗଲା, ମୁଁ ଏହି’—ଏପରି ଭାବନା ଆପଣ ଆପଣର ଚିନ୍ତାରୁ ବାରମ୍ବାର ଉପଜେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଜ୍ଞାନଵିସ୍ତୀର୍ଣମରୌ ଵିଲୋଲୈଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭସ୍ପନ୍ଦମଯୈସ୍ ତରଙ୍ଗୈଃ । ସ୍ଵଵାସନାତାପମରୀଚିଵାରି ପରିସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅନନ୍ତରୂପମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତୃତ ଶୂନ୍ୟରେ, ନିଜ ଆଗ୍ରହର ଆଲୋକରୁ ଉପଜିଥିବା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଚଳାପା ତରଙ୍ଗରେ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଆକୃତି ଚମକିଉଠେ, ଯେଉଁପରି ମରୁଭୂମିରେ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
କଃ ପିତା କିଂ ଚ ଵା ମିତ୍ରଂ କା ମାତା କେ ଚ ବନ୍ଧଵଃ । ସ୍ଵବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵାଵଧୂଯନ୍ତେ ଵାତ୍ଯଯା ଜନପାଂସଵଃ
କିଏ ପିତା, କଣ ମିତ୍ର, କିଏ ମା, କିଏ ଆତ୍ମୀୟ? ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେମାନେ ପବନରେ ଉଡିଯାଇଥିବା ଧୂଳି ପରି ଅପସାରିଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧୁମିତ୍ରସୁତସ୍ନେହଦ୍ଵେଷମୋହଦଶାମଯଃ । ସ୍ଵସଞ୍ଜ୍ଞାମାତ୍ରକେଣୈଵ ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯଂ ଵିତନ୍ଯତେ
ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ର, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ମୋହର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଏକମାତ୍ର ନିଜ ଚେତନାରେ ଉପଜିଥାଏ।
ବନ୍ଧୁତ୍ଵେ ଭାଵିତୋ ବନ୍ଧୁଃ ପରତ୍ଵେ ଭାଵିତଃ ପରଃ । ଵିଷାମୃତଦଶେଵୈଷା ସ୍ଥିତିର୍ ଭାଵନିବନ୍ଧନୀ
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମ୍ପର୍କ ଭାବିବା, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଆପଣା ମନେ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଭାବିଲେ ଅନ୍ୟ ମନେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଭାବନାରେ ବନ୍ଧା, ବିଷ ଓ ଅମୃତ ଅନୁଭବ ପରି।
ଏକତ୍ଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ସର୍ଵଗସ୍ଯ କିଲାତ୍ମନଃ । ଅଯଂ ବନ୍ଧୁଃ ପରଶ୍ ଚାଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସତ୍କଲନା କୁତଃ
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସବୁଠି ଅଛି ଓ ସବୁବେଳେ ଅଛି, ସେଠାରେ 'ଏହା ଆପଣା, ସେହି ଅନ୍ୟ' ଭାବିବାର ଏହି ଭୁଲ ଧାରଣା କିପରି ହେବ?
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିସଙ୍ଘାତାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଏଵାସ୍ଥିପଞ୍ଜରାତ୍ । କୋ ଽହଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ଚିତ୍ତେନ ସ୍ଵଯଂ ପୁତ୍ର ଵିଚାରଯ
ପୁଆ, ଏହି ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ମିଶି ତିଆରି ଦେହ, ହାଡ଼ର ଖାଞ୍ଚା ଭିତରେ, ମୁଁ କିଏ — ଏହି ଚିନ୍ତା ତୁମେ ନିଜେ କର।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ପାରମାର୍ଥିକ୍ଯା ନ କଶ୍ଚିତ୍ ତ୍ଵଂ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମ୍ ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯଃ ପାଵନଶ୍ ଚେତି ଵଲ୍ଗତି
ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନ ତୁମେ ଅଛ, ନ ମୁଁ ଅଛି; 'ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ଏହା ପବିତ୍ର' ଭାବିବା ଏହି ଭୁଲ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
କସ୍ ତେ ପିତା କଶ୍ ଚ ସୁହୃତ୍ କା ମାତା କଶ୍ ଚ ଵା ପରଃ । ଖସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ କିମ୍ ଅସ୍ଵଂ କିଂ ସ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ତୁମର ପିତା କିଏ, ସହଯୋଗୀ କିଏ, ମାଆ କିଏ, ଅନ୍ୟ କିଏ? ଅନନ୍ତ ଆକାଶର ଖେଳରେ କଣ ତୁମର ନୁହେଁ, କଣ ତୁମର? ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର।
ଅସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅନ୍ଯେଷୁ ଯାତେଷୁ ବହୁଜନ୍ମସୁ । ଯେ ବନ୍ଧଵୋ ଯେ ଵିଭଵାଃ କିଂ ତାନ୍ ଅପି ନ ଶୋଚସି
ତୁମେ ନିଜେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ଏତେ ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ-ସମ୍ପତି ହାରାଇଛ, ସେମାନେ ପାଇଁ କି ଦୁଃଖ କରିନଥିଲ?
ବଭୂଵୁସ୍ ତେ ସୁପୁଷ୍ପାସୁ ସ୍ଥଲୀଷୁ ମୃଗଯୋନିଷୁ । ବହଵୋ ବନ୍ଧଵୋ ଧନ୍ଯାସ୍ ତାନ୍ କଥଂ ନାନୁଶୋଚସି
ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ମାଇଦାନ ଓ ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ତୁମର ଅନେକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପାଇଁ କି ଦୁଃଖ କରିନଥିଲ?
ବଭୂଵୁସ୍ ତେ ସପଦ୍ମାସୁ ତଟୀଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁଧିଯୋଷିତାମ୍ । ହଂସସ୍ଯ ବନ୍ଧଵୋ ହଂସାସ୍ ତାନ୍ କଥଂ ନାନୁଶୋଚସି
ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିବା ତଟରେ, ଜଳର ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହଂସ ଜନ୍ମରେ ତୁମର ହଂସ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପାଇଁ କି ଦୁଃଖ କରିନଥିଲ?
ବଭୂଵୁସ୍ ତେ ଲସତ୍ପତ୍ତ୍ରାଶ୍ ଚିତ୍ରାସୁ ଵନରାଜିଷୁ । ବହଵୋ ବନ୍ଧଵୋ ଵୃକ୍ଷାସ୍ ତାନ୍ କଥଂ ନାନୁଶୋଚସି
ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପତ୍ର ଥିବା ଅନେକ ଗଛ ତୁମର ସଙ୍ଗୀ ଥିଲେ—ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁନାହଁ?
ବଭୂଵୁସ୍ ତେ ମହାଭ୍ରେଷୁ ଶିଖରେଷୁ ମହୀଭୃତାମ୍ । ବହଵୋ ବନ୍ଧଵସ୍ ସିଂହାସ୍ ତାନ୍ କଥଂ ନାନୁଶୋଚସି
ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ଅନେକ ସିଂହ ତୁମ ସହଚର ଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହଁ?
ବଭୂଵୁସ୍ ତେ ସ୍ରଵନ୍ତୀଷୁ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଅମ୍ଭୋଜିନୀଷୁ ଚ । ବହଵୋ ବନ୍ଧଵୋ ମତ୍ସ୍ଯାଃ କିଂ ତାନ୍ ଅପି ନ ଶୋଚସି
ପ୍ରବାହମାନ ଝରଣା, ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମ ଥିବା ପୋଖରୀରେ ଅନେକ ମାଛ ତୁମ ସଙ୍ଗୀ ଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁନାହଁ?
ବଭୂଵିଥ ଦଶାର୍ଣେଷୁ କପିଲୋ ଵନଵାନରଃ । ରାଜପୁତ୍ରସ୍ ତୁଖାରେଷୁ ପୁଣ୍ଡ୍ରେଷୁ ଵନଵାଯସଃ
ତୁମେ ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ଦେଶରେ ଏକ କପିଲ ବନର ବାନର, ତୁଖାର ଦେଶରେ ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଦେଶରେ ଏକ ବନକାଉଁଥିଲେ।
ହେହଯେଷୁ ଚ ମାତଙ୍ଗସ୍ ତ୍ରିଗର୍ତେଷୁ ଚ ଗର୍ଦଭଃ । ସାଲ୍ଵେଷୁ ସରମାପୁତ୍ରଃ ପତତ୍ରୀ ଶଵରଦ୍ରୁମେ
ହେହୟ ଦେଶରେ ତୁମେ ଏକ ହାତୀ ଥିଲେ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରେ ଗଧା ହେଇଥିଲେ, ସାଲ୍ବ ଦେଶରେ ସରମାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେଇଥିଲେ, ଶବର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ ହେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରୌ ପିପ୍ପଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଘୁଣୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାଵଟେ । ମନ୍ଦରେ ମର୍କଟୋ ଭୂତ୍ଵା ଵିପ୍ରାଜ୍ ଜାତୋ ଽସି କନ୍ଦରେ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ତୁମେ ଏକ ପିପଳ ଗଛ ହେଇଥିଲେ, ବଡ଼ ବଟଗଛରେ ଗୋଟିଏ କୀଟ ହେଇଥିଲେ, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ରେ ଏକ ବାନର ହେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଗୁହାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କୋସଲେଷୁ ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ଵଙ୍ଗେଷୁ ତିତ୍ତିରିଃ । ଅଶ୍ଵୋ ଭୂତ୍ଵା ତୁଖାରେଷୁ ଜାତସ୍ ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦ୍ ଵନେ
କୋଶଳ ଦେଶରେ ତୁମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ବଙ୍ଗ ଦେଶରେ ଏକ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ହେଇଥିଲେ, ତୁଖାର ଦେଶରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ହେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।