ପ୍ରଶାନ୍ତକଲନାରମ୍ଭଂ ଚେତ୍ଯରିକ୍ତଚିଦାସ୍ପଦମ୍ । ପଦଂ ଜଗାମ ନୀରାଗଂ ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ସେ ଚିନ୍ତାର ଶାନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଆକାଶରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି।
ଅଥ ଭାର୍ଯା ମୁନେର୍ ଦେହଂ ପ୍ରାଣାପାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଵିଲୁଠିତଂ ଭୂମୌ ଵିନାଲମ୍ ଇଵ ପଙ୍କଜମ୍
ତାପରେ ମୁନିର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଦେହ ପ୍ରାଣ ଓ ଆପାନ ବିନା, ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନ ହୋଇ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏହା ଏକ ଗୋଟିଏ ନାଳ ବିନା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଚିରମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତଯା ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ପତିଵିତୀର୍ଣଯା । ତତ୍ଯାଜ ତନୁମ୍ ଅମ୍ଲାନାଂ ଷଟ୍ପଦୀ ପଦ୍ମିନୀମ୍ ଇଵ
ଅନେକ ଦିନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପତିପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ଶୁଷ୍କ ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହା ଏକ ମକୁଡ଼ି ପଦ୍ମ ଫୁଲକୁ ଛାଡି ଯିବା ଭଳି।
ଭର୍ତାରମ୍ ଏଵାନୁଯଯୌ ଜନସ୍ଯାଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତମ୍ । ପ୍ରଭାଗଗନକୋଶସ୍ଥମ୍ ଅସ୍ତଂ ଯାତମ୍ ଇଵୋଡୁପମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଏହା ଏକ ଆଲୋକ କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆକାଶରେ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଅନୁସରିବା ଭଳି।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ ତୁ ଗତଯୋର୍ ଔର୍ଧ୍ଵଦୈହିକକର୍ମଣି । ପୁଣ୍ଯ ଏଵ ସ୍ଥିତେ ଽଵ୍ଯଗ୍ରେ ପାଵନୋ ଦୁଃଖମ୍ ଆଯଯୌ
ମା ଓ ବାପା ଦୁଇଜଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପାବନଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ନଥିଲା, ତଥାପି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବାକୁ ପଡିଲେ।
ଶୋକୋପହତଚିତ୍ତୋ ଽସୌ ଭ୍ରମନ୍ କାନନଵୀଥିଷୁ । ଜ୍ଯାଯାଂସମ୍ ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ପାଵନୋ ଵିଲଲାପ ହ
ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା ମନେ ପାବନ ଜଙ୍ଗଲର ଦାନ୍ତିଆ ପଥରେ ଏକା ଏକା ଘୁଞ୍ଚିବା କରୁଥିଲେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ ।
ଅଥୌର୍ଧ୍ଵଦୈହିକଂ କୃତ୍ଵା ମାତାପିତ୍ରୋର୍ ଉଦାରଧୀଃ । ଆଯଯୌ ଵିପିନେ ପୁଣ୍ଯଃ ପାଵନଂ ଶୋକଲାଲସମ୍
ପୁଣ୍ୟ, ଉତ୍କଳ ମନ ଥିବା, ମା ଓ ବାପାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ପାବନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପାବନ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଥିଲେ ।
କିଂ ପୁତ୍ର ଘନତାଂ ଶୋକଂ ନଯସ୍ଯ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯୈକକାରଣମ୍ । ବାଷ୍ପଧାରାକରଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ପୁଆ, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖକୁ ଏତେ ଭାରି କରୁଛ, ଏହା ଅନ୍ଧାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଏହା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଝରଣା, ବର୍ଷା ଋତୁର ମেঘ ପରି ।
ପିତା ତଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଗତସ୍ ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଦମ୍ବଯା । ସ୍ଵାମ୍ ଏଵ ପରମାଂ ଆତ୍ମପଦଵୀଂ ମୋକ୍ଷନାମିକାମ୍
ତୁମର ବାପା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ତୁମେ, ତୁମର ମାଙ୍କ ସହିତ, ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାର ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତ୍ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ତଦ୍ ରୂପଂ ଵିଦିତାତ୍ମନାମ୍ । ସ୍ଵଂ ଭାଵମ୍ ଅଭିସମ୍ପନ୍ନେ କିଂ ପିତର୍ଯ୍ ଅଭିଶୋଚସି
ସେ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଅଟେ; ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କର ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି। ନିଜର ସ୍ବଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବା ପରେ, ତୁମେ କାହିଁକି ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ?
କିମ୍ ଈଦୃଶୀ ତ୍ଵଯା ବଦ୍ଧା ଭାଵନେହ ଵିମୋହଜା । ସଂସାରେ ଯଦ୍ ଅଶୋଚ୍ଯୋ ଽପି ତ୍ଵଯା ତାତୋ ଽନୁଶୋଚ୍ଯତେ
ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଏପରି ଭାବନା ଗଢିଛ, ଯାହା ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହି ସଂସାରରେ, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ।
ନ ସୈଵ ଭଵତୋ ମାତା ନାସାଵ୍ ଏଵ ପିତା ତଵ । ନ ଭଵାନ୍ ଏଵ ତନଯସ୍ ତଯୋର୍ ନିସ୍ସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋଃ
ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ମାଆ ନୁହେଁ, ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ପିତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ପୁଅ ପିଲା ଥିବା ପିତାମାତା।
ମାତାପିତୃସହସ୍ରାଣି ସମତୀତାନି ତେ ସୁତ । ବହୂନ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁପ୍ରଵାହସ୍ଯ ନିମ୍ନାନୀଵ ଵନେ ଵନେ
ହଜାର ମାଆ ଓ ପିତା ତୁମ ପାଇଁ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ପୁଅ; ଜଙ୍ଗଲ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଝରଣାର ଅନେକ ଗହ୍ବର ଭଳି।
ଅସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋର୍ ନୈଵ ଭଵାନ୍ ଏଵ ସୁତସ୍ ତଯୋଃ । ସରିତ୍ତରଙ୍ଗଵତ୍ ପୁତ୍ର ଗତାଃ ପୁତ୍ରଗଣା ନୃଣାମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଶିଶୁ ଥିବା ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହଁ; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଆସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଅସ୍ମତ୍ପିତ୍ରୋର୍ ଅତୀତାନି ପୁତ୍ରଲକ୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ । ପତ୍ତ୍ରକୋରକଵୃନ୍ଦାନି ଲତାପାଦପଯୋର୍ ଇଵ
ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ପୁଅ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି; ଲତାର ମୂଳରେ ପତ୍ର ଓ କୋରା ଭଳି ସେମାନେ ଅନେକ ଦିନ ଅଗ୍ରେ ଖସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ମିତ୍ରବାନ୍ଧଵଵୃନ୍ଦାନି ଜନ୍ତୋର୍ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ଋତାଵ୍ ଋତାଵ୍ ଅତୀତାନି ଫଲାନୀଵ ମହାତରୋଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ, ଜଣେ ଜୀବର ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଫଳ ଖସିଯିବା ଭଳି ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଶୋଚନୀଯା ଯଦି ସ୍ନେହାନ୍ ମାତାପିତୃସୁତାସ୍ ସୁତ । ତଦ୍ ଅତୀତା ନ ଶୋଚ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଅଜସ୍ରଂ ସହସ୍ରଶଃ
ଯଦି ମା, ବାପା ଓ ପୁଅମାନେ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖ କରେନି; ତେଣୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକ ପାଇଁ ଏମିତି ଦିନେ ଦିନେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବା?
ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯଂ ମହାଭାଗ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାଗତୋ ଭ୍ରମଃ । ପରମାର୍ଥେନ ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନାସ୍ତି ମିତ୍ରଂ ନ ବାନ୍ଧଵଃ
ଏହି ସଂସାର, ମହାଭାଗ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେହି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ।
ମନାଗ୍ ଅପୀହ ହି ଭ୍ରାତଃ ପରମାର୍ଥେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ମହତ୍ଯ୍ ଅପି ଚିରାତ୍ ତପ୍ତେ ମରାଵ୍ ଇଵ ପଯୋଲଵଃ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟର ଏକ ଅତି ସାନା ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନେକ ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଏତା ଯାଃ ପ୍ରେକ୍ଷସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ ଛତ୍ତ୍ରଚାମରଚଞ୍ଚଲାଃ । ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦିନାନି ତ୍ରୀଣି ପଞ୍ଚ ଵା
ତୁମେ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀ, ଛତା, ଚାମର ଓ ତାଙ୍କର ଚମକ ଦେଖୁଛ, ବଡ଼ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ପାରମାର୍ଥିକ୍ଯା ପୁତ୍ର ସତ୍ଯଂ ଵିଚାରଯ । ନେହ ତ୍ଵଂ ନୈଵ ଚେଦଂ ତେ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ
ପୁଅ, ପ୍ରକୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର; ଏଠାରେ ତୁମେ ନୁହେଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ତୁମର ନୁହେଁ; ମନର ଭ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କର।
ଅଯଂ ମୃତୋ ଗତଶ୍ ଚାହମ୍ ଇତୀମା ଦୃଷ୍ଟଯଃ ପୁନଃ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପତାପୋତ୍ଥା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ତୁ ସତ୍ଯତଃ
‘ଏହି ମରିଗଲା, ଏହି ଚାଲିଗଲା, ମୁଁ ଏହି’—ଏପରି ଭାବନା ଆପଣ ଆପଣର ଚିନ୍ତାରୁ ବାରମ୍ବାର ଉପଜେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଜ୍ଞାନଵିସ୍ତୀର୍ଣମରୌ ଵିଲୋଲୈଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭସ୍ପନ୍ଦମଯୈସ୍ ତରଙ୍ଗୈଃ । ସ୍ଵଵାସନାତାପମରୀଚିଵାରି ପରିସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅନନ୍ତରୂପମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତୃତ ଶୂନ୍ୟରେ, ନିଜ ଆଗ୍ରହର ଆଲୋକରୁ ଉପଜିଥିବା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଚଳାପା ତରଙ୍ଗରେ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଆକୃତି ଚମକିଉଠେ, ଯେଉଁପରି ମରୁଭୂମିରେ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।
କଃ ପିତା କିଂ ଚ ଵା ମିତ୍ରଂ କା ମାତା କେ ଚ ବନ୍ଧଵଃ । ସ୍ଵବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵାଵଧୂଯନ୍ତେ ଵାତ୍ଯଯା ଜନପାଂସଵଃ
କିଏ ପିତା, କଣ ମିତ୍ର, କିଏ ମା, କିଏ ଆତ୍ମୀୟ? ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେମାନେ ପବନରେ ଉଡିଯାଇଥିବା ଧୂଳି ପରି ଅପସାରିଯାନ୍ତି।
ବନ୍ଧୁମିତ୍ରସୁତସ୍ନେହଦ୍ଵେଷମୋହଦଶାମଯଃ । ସ୍ଵସଞ୍ଜ୍ଞାମାତ୍ରକେଣୈଵ ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯଂ ଵିତନ୍ଯତେ
ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ର, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ମୋହର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଏକମାତ୍ର ନିଜ ଚେତନାରେ ଉପଜିଥାଏ।
ବନ୍ଧୁତ୍ଵେ ଭାଵିତୋ ବନ୍ଧୁଃ ପରତ୍ଵେ ଭାଵିତଃ ପରଃ । ଵିଷାମୃତଦଶେଵୈଷା ସ୍ଥିତିର୍ ଭାଵନିବନ୍ଧନୀ
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମ୍ପର୍କ ଭାବିବା, ସେତେବେଳେ ଆମେ ଆପଣା ମନେ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଭାବିଲେ ଅନ୍ୟ ମନେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଭାବନାରେ ବନ୍ଧା, ବିଷ ଓ ଅମୃତ ଅନୁଭବ ପରି।
ଏକତ୍ଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ସର୍ଵଗସ୍ଯ କିଲାତ୍ମନଃ । ଅଯଂ ବନ୍ଧୁଃ ପରଶ୍ ଚାଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସତ୍କଲନା କୁତଃ
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସବୁଠି ଅଛି ଓ ସବୁବେଳେ ଅଛି, ସେଠାରେ 'ଏହା ଆପଣା, ସେହି ଅନ୍ୟ' ଭାବିବାର ଏହି ଭୁଲ ଧାରଣା କିପରି ହେବ?
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିସଙ୍ଘାତାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଏଵାସ୍ଥିପଞ୍ଜରାତ୍ । କୋ ଽହଂ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ଚିତ୍ତେନ ସ୍ଵଯଂ ପୁତ୍ର ଵିଚାରଯ
ପୁଆ, ଏହି ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ମିଶି ତିଆରି ଦେହ, ହାଡ଼ର ଖାଞ୍ଚା ଭିତରେ, ମୁଁ କିଏ — ଏହି ଚିନ୍ତା ତୁମେ ନିଜେ କର।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ପାରମାର୍ଥିକ୍ଯା ନ କଶ୍ଚିତ୍ ତ୍ଵଂ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମ୍ ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯଃ ପାଵନଶ୍ ଚେତି ଵଲ୍ଗତି
ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନ ତୁମେ ଅଛ, ନ ମୁଁ ଅଛି; 'ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ଏହା ପବିତ୍ର' ଭାବିବା ଏହି ଭୁଲ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
କସ୍ ତେ ପିତା କଶ୍ ଚ ସୁହୃତ୍ କା ମାତା କଶ୍ ଚ ଵା ପରଃ । ଖସ୍ଯାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ କିମ୍ ଅସ୍ଵଂ କିଂ ସ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ତୁମର ପିତା କିଏ, ସହଯୋଗୀ କିଏ, ମାଆ କିଏ, ଅନ୍ୟ କିଏ? ଅନନ୍ତ ଆକାଶର ଖେଳରେ କଣ ତୁମର ନୁହେଁ, କଣ ତୁମର? ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର।