ତସ୍ଯୈକଦେଶେ ଵିତତେ ରତ୍ନସାନୌ ମନୋରମେ । ମୁନିଭିସ୍ ସ୍ନାନପାନାର୍ଥଂ ଵ୍ଯୋମଗଙ୍ଗାଵତାରିତା
ସେ ରତ୍ନପାହାଡ଼ର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ, ମୁନିମାନେ ନିଜର ସ୍ନାନ ଓ ପାନ ପାଇଁ ଆକାଶ ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇ ଆସିଥିଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିପଥଗାଯାସ୍ ତୁ ତୀରେ ଵିକସିତଦ୍ରୁମେ । ରତ୍ନାଦ୍ରିତଟଵିଦ୍ଯୋତକଚତ୍କନକପଙ୍କଜେ
ସେ ଦିବ୍ୟ ନଦୀର କୂଳରେ, ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ତଳେ, ରତ୍ନପାହାଡ଼ର ତଟରେ ରୂପାଳି ଗୋଲାପୀ ପଦ୍ମ ଚମକୁଥିଲା।
ଆସୀଦ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଜ୍ଞାନସ୍ ତପୋରାଶିର୍ ଉଦାରଧୀଃ । ମୁନିର୍ ଦୀର୍ଘତପା ନାମ ତପୋମୂର୍ତିମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ସେଠି ଏକ ଉତ୍କଳ ମନ ଥିବା ମୁନି, ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର, ଦୀର୍ଘତପାସ୍ ନାମରେ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ତପସ୍ୟାର ଦେହ ଭଳି ରହୁଥିଲେ।
ମୁନେର୍ ବଭୂଵତୁସ୍ ତସ୍ଯ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରାଵ୍ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୌ । ପୁଣ୍ଯପାଵନନାମାନୌ ଦ୍ଵୌ କଚାଵ୍ ଇଵ ଵାକ୍ପତେଃ
ସେ ମୁନିଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ଥିଲେ, ଦୁଇଁଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ସୁନ୍ଦର, ନାମ ଥିଲା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାବନ; ଭାଷାର ଦେବତାଙ୍କର ଦୁଇଟି କେଶ ଯେପରି, ସେମାନେ ତେଁପରି ଦୁଇଁଜଣେ ଥିଲେ।
ସ ତାଭ୍ଯାଂ ସହ ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଭାର୍ଯଯା ସହ ଚୈକଯା । ଉଵାସ ସରିତସ୍ ତୀରେ ତସ୍ମିନ୍ ସଫଲପାଦପେ
ସେ ମୁନି, ତାଙ୍କର ଏକ ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ଓ ଦୁଇଟି ପୁଅ ସହିତ, ଏକ ଫଳଦାୟୀ ଗଛ ତଳେ ନଦୀକୂଳରେ ରହୁଥିଲେ।
ଅଥ କାଲେ ତଯୋସ୍ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଯୋର୍ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଅଭୂତ୍ । ପୁଣ୍ଯନାମା ଵଯୋଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଗୁଣଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ ଚ ରାଘଵ
ସମୟ ବିତିଲାପରେ, ରାଘବ, ପୁଣ୍ୟ ନାମକ ବଡ଼ ପୁଅ ବହୁତ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ; ସେ ବୟସରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ଓ ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପାଵନୋ ଽର୍ଧପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽଭୂତ୍ ପୂର୍ଵସନ୍ଧ୍ଯାମ୍ବୁଜଂ ଯଥା । ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଅତିଗତୋ ନାନ୍ତଃ ପଦଂ ଲୋଲମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ପାବନ ଅଧା ଜାଗିଥିଲେ, ପ୍ରଭାତର ଅର୍ଦ୍ଧ ଖୋଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି; ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ ଅସ୍ଥିର ରହିଥିଲା, ଅସ୍ଥିର ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ପରି।
ତତୋ ଵହତ୍ଯ୍ ଅକଲିତେ କାଲେ କଲିତକାରଣେ । ସଂଵତ୍ସରଗଣେ କ୍ଷୀଣେ ଦୀନେ ଦେହେ ଗତାଯୁଷି
ପରେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲା, ବର୍ଷଗୁଡିକ ଦୀର୍ଘ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଆସିଲା।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଭଙ୍ଗୁରଭୂତାଢ୍ଯାଦ୍ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଭରଭୀଷଣାତ୍ । ରତିମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସଂସାରାଜ୍ ଜରାଜର୍ଜରଜୀଵିତଃ
ଏହି ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ଭୟଜନକ ଜୀବନରେ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଭାର ରହିଛି, ସେ ଏହାରୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦେଲେ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସଂସାରରୁ ବିମୁକ୍ତ ହେଲେ।
କଲନାପକ୍ଷିଣୀନୀଡଂ ଦେହଂ ଦୀର୍ଘତପା ମୁନିଃ । ଜହୌ ଗିରିଗୁହାଗେହେ ଭାରଂ ଵୈଵଧିକୋ ଯଥା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ମୁନି, ପରିବା ଭାବନାର ଘଉଁ ହୋଇଥିବା ଶରୀରକୁ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଛାଡିଦେଲେ, ଯେପରିକି ଏକ ଭାରବାହକ ତାଙ୍କର ଭାର ଭୂମିରେ ରଖିଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତକଲନାରମ୍ଭଂ ଚେତ୍ଯରିକ୍ତଚିଦାସ୍ପଦମ୍ । ପଦଂ ଜଗାମ ନୀରାଗଂ ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ସେ ଚିନ୍ତାର ଶାନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଆକାଶରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି।
ଅଥ ଭାର୍ଯା ମୁନେର୍ ଦେହଂ ପ୍ରାଣାପାନଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଵିଲୁଠିତଂ ଭୂମୌ ଵିନାଲମ୍ ଇଵ ପଙ୍କଜମ୍
ତାପରେ ମୁନିର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଦେହ ପ୍ରାଣ ଓ ଆପାନ ବିନା, ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନ ହୋଇ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏହା ଏକ ଗୋଟିଏ ନାଳ ବିନା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଚିରମ୍ ଅଭ୍ଯସ୍ତଯା ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ପତିଵିତୀର୍ଣଯା । ତତ୍ଯାଜ ତନୁମ୍ ଅମ୍ଲାନାଂ ଷଟ୍ପଦୀ ପଦ୍ମିନୀମ୍ ଇଵ
ଅନେକ ଦିନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପତିପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ଶୁଷ୍କ ଦେହକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଏହା ଏକ ମକୁଡ଼ି ପଦ୍ମ ଫୁଲକୁ ଛାଡି ଯିବା ଭଳି।
ଭର୍ତାରମ୍ ଏଵାନୁଯଯୌ ଜନସ୍ଯାଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତମ୍ । ପ୍ରଭାଗଗନକୋଶସ୍ଥମ୍ ଅସ୍ତଂ ଯାତମ୍ ଇଵୋଡୁପମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ, ଯିଏ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଏହା ଏକ ଆଲୋକ କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆକାଶରେ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ଅନୁସରିବା ଭଳି।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ ତୁ ଗତଯୋର୍ ଔର୍ଧ୍ଵଦୈହିକକର୍ମଣି । ପୁଣ୍ଯ ଏଵ ସ୍ଥିତେ ଽଵ୍ଯଗ୍ରେ ପାଵନୋ ଦୁଃଖମ୍ ଆଯଯୌ
ମା ଓ ବାପା ଦୁଇଜଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପାବନଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ନଥିଲା, ତଥାପି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବାକୁ ପଡିଲେ।
ଶୋକୋପହତଚିତ୍ତୋ ଽସୌ ଭ୍ରମନ୍ କାନନଵୀଥିଷୁ । ଜ୍ଯାଯାଂସମ୍ ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯୈଵ ପାଵନୋ ଵିଲଲାପ ହ
ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା ମନେ ପାବନ ଜଙ୍ଗଲର ଦାନ୍ତିଆ ପଥରେ ଏକା ଏକା ଘୁଞ୍ଚିବା କରୁଥିଲେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ ।
ଅଥୌର୍ଧ୍ଵଦୈହିକଂ କୃତ୍ଵା ମାତାପିତ୍ରୋର୍ ଉଦାରଧୀଃ । ଆଯଯୌ ଵିପିନେ ପୁଣ୍ଯଃ ପାଵନଂ ଶୋକଲାଲସମ୍
ପୁଣ୍ୟ, ଉତ୍କଳ ମନ ଥିବା, ମା ଓ ବାପାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ପାବନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପାବନ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଥିଲେ ।
କିଂ ପୁତ୍ର ଘନତାଂ ଶୋକଂ ନଯସ୍ଯ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯୈକକାରଣମ୍ । ବାଷ୍ପଧାରାକରଂ ଘୋରଂ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲ ଇଵାମ୍ବୁଦମ୍
ପୁଆ, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖକୁ ଏତେ ଭାରି କରୁଛ, ଏହା ଅନ୍ଧାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ, ଏହା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଝରଣା, ବର୍ଷା ଋତୁର ମেঘ ପରି ।
ପିତା ତଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଗତସ୍ ସାର୍ଧଂ ତ୍ଵଦମ୍ବଯା । ସ୍ଵାମ୍ ଏଵ ପରମାଂ ଆତ୍ମପଦଵୀଂ ମୋକ୍ଷନାମିକାମ୍
ତୁମର ବାପା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ତୁମେ, ତୁମର ମାଙ୍କ ସହିତ, ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାର ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତ୍ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ତଦ୍ ରୂପଂ ଵିଦିତାତ୍ମନାମ୍ । ସ୍ଵଂ ଭାଵମ୍ ଅଭିସମ୍ପନ୍ନେ କିଂ ପିତର୍ଯ୍ ଅଭିଶୋଚସି
ସେ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ ଅଟେ; ଏହି ରୂପ ତାଙ୍କର ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି। ନିଜର ସ୍ବଭାବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବା ପରେ, ତୁମେ କାହିଁକି ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ?
କିମ୍ ଈଦୃଶୀ ତ୍ଵଯା ବଦ୍ଧା ଭାଵନେହ ଵିମୋହଜା । ସଂସାରେ ଯଦ୍ ଅଶୋଚ୍ଯୋ ଽପି ତ୍ଵଯା ତାତୋ ଽନୁଶୋଚ୍ଯତେ
ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଏପରି ଭାବନା ଗଢିଛ, ଯାହା ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହି ସଂସାରରେ, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତଥାପି ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ।
ନ ସୈଵ ଭଵତୋ ମାତା ନାସାଵ୍ ଏଵ ପିତା ତଵ । ନ ଭଵାନ୍ ଏଵ ତନଯସ୍ ତଯୋର୍ ନିସ୍ସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋଃ
ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ମାଆ ନୁହେଁ, ସେ ତୁମର ସତ୍ୟ ପିତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ପୁଅ ପିଲା ଥିବା ପିତାମାତା।
ମାତାପିତୃସହସ୍ରାଣି ସମତୀତାନି ତେ ସୁତ । ବହୂନ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁପ୍ରଵାହସ୍ଯ ନିମ୍ନାନୀଵ ଵନେ ଵନେ
ହଜାର ମାଆ ଓ ପିତା ତୁମ ପାଇଁ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ପୁଅ; ଜଙ୍ଗଲ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଝରଣାର ଅନେକ ଗହ୍ବର ଭଳି।
ଅସଙ୍ଖ୍ଯପୁତ୍ରଯୋର୍ ନୈଵ ଭଵାନ୍ ଏଵ ସୁତସ୍ ତଯୋଃ । ସରିତ୍ତରଙ୍ଗଵତ୍ ପୁତ୍ର ଗତାଃ ପୁତ୍ରଗଣା ନୃଣାମ୍
ଅସଂଖ୍ୟ ଶିଶୁ ଥିବା ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ପୁଅ ନୁହଁ; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଆସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଅସ୍ମତ୍ପିତ୍ରୋର୍ ଅତୀତାନି ପୁତ୍ରଲକ୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅନେକଶଃ । ପତ୍ତ୍ରକୋରକଵୃନ୍ଦାନି ଲତାପାଦପଯୋର୍ ଇଵ
ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ପୁଅ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି; ଲତାର ମୂଳରେ ପତ୍ର ଓ କୋରା ଭଳି ସେମାନେ ଅନେକ ଦିନ ଅଗ୍ରେ ଖସି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ମିତ୍ରବାନ୍ଧଵଵୃନ୍ଦାନି ଜନ୍ତୋର୍ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ଋତାଵ୍ ଋତାଵ୍ ଅତୀତାନି ଫଲାନୀଵ ମହାତରୋଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ, ଜଣେ ଜୀବର ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଫଳ ଖସିଯିବା ଭଳି ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଶୋଚନୀଯା ଯଦି ସ୍ନେହାନ୍ ମାତାପିତୃସୁତାସ୍ ସୁତ । ତଦ୍ ଅତୀତା ନ ଶୋଚ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଅଜସ୍ରଂ ସହସ୍ରଶଃ
ଯଦି ମା, ବାପା ଓ ପୁଅମାନେ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ରେ ଯାଇଛନ୍ତି ସେମାନେ ପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖ କରେନି; ତେଣୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକ ପାଇଁ ଏମିତି ଦିନେ ଦିନେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବା?
ପ୍ରପଞ୍ଚୋ ଽଯଂ ମହାଭାଗ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାଗତୋ ଭ୍ରମଃ । ପରମାର୍ଥେନ ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନାସ୍ତି ମିତ୍ରଂ ନ ବାନ୍ଧଵଃ
ଏହି ସଂସାର, ମହାଭାଗ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କେହି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ।
ମନାଗ୍ ଅପୀହ ହି ଭ୍ରାତଃ ପରମାର୍ଥେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ମହତ୍ଯ୍ ଅପି ଚିରାତ୍ ତପ୍ତେ ମରାଵ୍ ଇଵ ପଯୋଲଵଃ
ଭାଇ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟର ଏକ ଅତି ସାନା ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନେକ ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭଳି।
ଏତା ଯାଃ ପ୍ରେକ୍ଷସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ ଛତ୍ତ୍ରଚାମରଚଞ୍ଚଲାଃ । ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଦିନାନି ତ୍ରୀଣି ପଞ୍ଚ ଵା
ତୁମେ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀ, ଛତା, ଚାମର ଓ ତାଙ୍କର ଚମକ ଦେଖୁଛ, ବଡ଼ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।