ସଂସାରସ୍ଥିତିର୍ ଏଵେଯଂ ଯଦ୍ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯତେ ପୁନଃ । ଅଜ୍ଞେନୈଵ ନ ତୁ ଜ୍ଞେନ ଜ୍ଞୋ ଽସି ରାମ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଚାଲିଥାଏ, ଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ । ରାମ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛ । ଦୃଢ ରୁହ ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତୁ ସଂସୃତେସ୍ ସନ୍ତତଂ ହି ଯତ୍ । ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତି ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଅସି ସନ୍ମତେ
ଏହା ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ — ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝିପାରୁଛ।
ରୂପଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଭଵତୁ ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଭ୍ରମେ । ସ୍ଵପ୍ନମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯୋ ହି କଃ କ୍ରମଃ
ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ କେଉଁଠି ଅଛି? ସ୍ୱପ୍ନ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଘଟଣା କେବେ ଘଟେ?
ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ଇଯଂ ଶକ୍ତିର୍ ଭ୍ରମମାତ୍ରମଯୀ ମତା । ରୂଢା ସଂସାରମାଯେତି ନାସତ୍ଯା ନାପି ସନ୍ମଯୀ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଏହା ସଂସାର ମାୟା ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହା ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଥ୍ୟା, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ।
କେଵଲଂ ଜ୍ଞାନଵୈରୂପ୍ଯାଦ୍ ଅପର୍ଯାଲୋଚନାତ୍ ତଥା । ରାମ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାନମ୍ ଅତିଭାସ୍ଵରମ୍
ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନର ବିକୃତି ଓ ଠିକ୍ଭଳି ଚିନ୍ତା ନକରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୃଶ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବନ୍ଧୁଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଇହ ନୋ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରିଃ । ସଦା ସର୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା
ଏଠାରେ କାହାର ସତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ କିଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କର, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଭଗ୍ୟରେ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ନିୟମିତ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଘଟେ।
ଆଲୂନଶୀର୍ଣମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମିଶ୍ରିତମ୍ । ଅନାରତଂ ଯାତି ଜଗତ୍ ତରଙ୍ଗୌଘ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଛିଣ୍ଡା ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଟି ମିଶିଯାଏ, ନିରନ୍ତର ଚଳିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଜଳ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅବିରତ ଗତି କରେ।
ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଯାତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ ତଥା । ସଂସାରସ୍ଯ ଚଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଚକ୍ରନେମିର୍ ଇଵାଭିତଃ
ଯେଉଁଠି ତଳେ ଥାଏ ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଉପରେ ଥାଏ ସେ ତଳକୁ ଯାଏ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଦୁଇ ପଟେ ଘୂରୁଛି, ଚକ୍ରର କଣ୍ଠା ଭଳି।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥା ନରକଂ ଯାନ୍ତି ନାରକା ଯାନ୍ତି ଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଯୋନେର୍ ଯୋନ୍ଯନ୍ତରଂ ଯାନ୍ତି ଦ୍ଵୀପାଦ୍ ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରଂ ଜନାଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ନରକରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଲୋକେ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ, ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପରୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଧୀରାଃ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆଯାନ୍ତି କୃପଣା ଯାନ୍ତି ଧୀରତାମ୍ । ପରିସ୍ଫୁରନ୍ତି ଭୂତାନି ପାତୋତ୍ପାତଶତଭ୍ରମୈଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ ହତାଶ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ ହତାଶ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଧୈର୍ୟ ଧରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶତଶଃ ବିପଦ ଓ ବିକ୍ଷୋଭରେ ଘୂରି ଘୂରି ହେଉଛନ୍ତି।
ଏକରୂପଂ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ସନ୍ତାପଵର୍ଜିତମ୍ । ନେହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଗ୍ନୌ ହିମକଣୋ ଯଥା
ଏଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମାନ, ଅଟଳ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ପରିଷ୍କାର ଓ ଦୁଃଖରହିତ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ହିମକଣ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ଯେ ରାମ ମହାଭାଗା ବହଵୋ ଽବହଵୋ ଽଥ ଵା । ନଷ୍ଟା ଏଵେହ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତେ ତେ କତିପଯୈର୍ ଦିନୈଃ
ହେ ରାମ, ବହୁତ ମହାନ ଲୋକ, ସେମାନେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ହରାଇଯିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ କେବଳ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟମାନ।
ପରତାତ୍ମୀଯତାନ୍ଯତ୍ଵତ୍ଵତ୍ତ୍ଵମତ୍ତ୍ଵାଦିଭାଵନାଃ । ନେହ ସତ୍ଯା ମହାବାହୋ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଦିଦୃଶୋ ଯଥା
ଅନ୍ୟତ୍ୱ, ଆତ୍ମତ୍ୱ, ଭିନ୍ନତା, 'ତୁମେ', 'ମୁଁ' ଭାବନାମାନେ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ବଳଶାଳୀ; ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଅସତ୍ୟ।
ଅଯଂ ବନ୍ଧୁଃ ପରଶ୍ ଚାଯମ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଅଯଂ ଭଵାନ୍ । ଏତା ମିଥ୍ଯାଦୃଶୋ ରାମ ଵିଗଲନ୍ତୁ ତଵାଧୁନା
ଏହା ମୋର ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟଜଣେ, ଏହି ମୁଁ, ସେ ତୁମେ— ହେ ରାମ, ଏହି ସବୁ ଭ୍ରମ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
କ୍ରୀଡାର୍ଥଂ ଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥ ଏତାଭିର୍ ହତଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଆମୂଲମ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଛିନ୍ନାଭିର୍ ବହିର୍ ଵିହର ହେଲଯା
ଖେଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ଏହି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସାଧାରଣ କାମକାଜ କର; ମନରୁ ଏହାକୁ ମୂଳରୁ କାଟି ଦେଇ, ବାହାରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ଚାଲିଅ।
ସଂସାରସରଣାଵ୍ ଅସ୍ଯାଂ ତଥା ଵିହର ସୁଵ୍ରତ । ନ ଯଥୈଷି ଶ୍ରମଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵାସନାଭାରଵାନ୍ ଯଥା
ଏହି ସଂସାର ଝରଣାରେ, ଏଭଳି ଭାବେ ଚାଲିବା— ହେ ସୁଶୀଳ, ଏମିତି ନୁହେଁ ଯେ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି।
ଯଥା ଯଥୈଷା କଲ୍ଯାଣୀ ଵାସନାକ୍ଷଯକାରିଣୀ । ଵିଚାରଣା ତଵୋଦେତି ସଂଶାମ୍ଯସି ତଥା ତଥା
ଯେପରି ଏହି ଶୁଭ ଚିନ୍ତା, ଯାହା ଇଚ୍ଛାକୁ ସେଶ କରେ, ତୁମ ମନରେ ଉପଜେ, ସେପରି ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଶାନ୍ତି ପାଉଛ।
ଅଯଂ ବନ୍ଧୁର୍ ଅଯଂ ନେତି ଗଣନା ଲଘୁଚେତସାମ୍ । ଉଦାରଚରିତାନାଂ ତୁ ଵିଗତାଵରଣୈଵ ଧୀଃ
ଏହା ମୋର ସହଯୋଗୀ, ଏହା ନୁହେଁ—ଏପରି ଭେଦବୁଦ୍ଧି କେବଳ ସାଧାରଣ ମନିଷ୍ୟମାନେ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଉଦାର ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକୁ ଛାଡି ଦୂର ରହିଥାଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ରାହଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମମ । ଇତି ନିର୍ଣୀତସାରାଣାଂ ଵିଗତାଵରଣୈଵ ଧୀଃ
ଯେଉଁଠାରେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକୁ ଛାଡି ଦୂର ରହିଥାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଯଶ୍ ଚିଦାକାଶଵନ୍ ମହାନ୍ । ସ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵସ୍ଥଃ ଖସ୍ଥୋ ଭୂମିତଲଂ ଯଥା
ଯେ ଚେତନା ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ, ସେ କେବେ ଡୁବେନାହିଁ, କେବେ ଉଠେନାହିଁ। ସେ ନିଜେ ନିଜେ ରହି ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଥିବା ଜଣେ ଭୂମିକୁ ତଳେ ଦେଖେ।
ସର୍ଵା ଏଵ ହି ତେ ଭୂତଜାତଯୋ ରାମ ବନ୍ଧଵଃ । ଅତ୍ଯନ୍ତାସଂସ୍ତୁତା ଏତାସ୍ ତଵ ନାମ ନ କାଶ୍ଚନ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମର ନିଜ ଲୋକ। ଏମାନେ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ କେହି ତୁମ ନାମ ଧାରଣ କରନାହାନ୍ତି।
ଵିଵିଧଜନ୍ମଶତାହିତସମ୍ଭ୍ରମେ ଜଗତି ବନ୍ଧୁର୍ ଅବନ୍ଧୁର୍ ଇତି କ୍ଷଣମ୍ । ଭ୍ରମଦଶୈଵ ଵିଵଲ୍ଗତି ଵସ୍ତୁତସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନଂ ଚିରବନ୍ଧୁର୍ ଅବନ୍ଧ୍ଵ୍ ଅପି
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଭ୍ରମ ଭିତରେ, କେହି ବନ୍ଧୁ ଏବଂ କେହି ଅବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଭାବ ଆସେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟରୁ ବନ୍ଧୁ ଓ ଅବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମ୍ ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଭ୍ରାତ୍ରୋସ୍ ତ୍ରିପଥଗାତୀରେ ସଂଵାଦୋ ମୁନିପୁତ୍ରଯୋଃ
ଏଠାରେ ପୁରୁଣା ଏକ ଗଳ୍ପ କୁହାଯାଉଛି: ତିନିପଥା ନଦୀ କୂଳରେ ଦୁଇ ମୁନିପୁତ୍ରଙ୍କର ସଂବାଦ ।
ଅଯଂ ବନ୍ଧୁର୍ ଅଯଂ ନେତି କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତସ୍ ସ୍ମୃତମ୍ । ଇତିହାସମ୍ ଇମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଶୃଣୁ ରାଘଵ
ଏହି ଗଳ୍ପର ସନ୍ଦର୍ଭରେ 'ଏହିଏ ବନ୍ଧୁ, ଏହିଏ ନୁହେଁ' ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ରାଘବ, ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା ଶୁଣ ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପସ୍ଯ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଦିଙ୍ନିକୁଞ୍ଜକେ । ଵନଵ୍ଯୂହମହୋତ୍ତଂସୋ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ
ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ଦିଗର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଘିରିଥିବା ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
କଲ୍ପଦ୍ରୁମଵନଚ୍ଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତସୁରକିନ୍ନରଃ । ଶୃଙ୍ଗୈର୍ ଆତତମ୍ ଆକାଶଂ ଜିତଵାନ୍ ଯସ୍ ସମୁନ୍ନତୈଃ
ଯାହାଙ୍କର ଛାୟାରେ, ମନୋରଥ ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷମାନ୍ୟର ଅଟାଳିକା ଭଳି, ଦେବତା ଓ ଗାନଧର୍ବମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଶିଖରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଜିତିଛନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତୈଶ୍ ଶୃଙ୍ଗକନ୍ଦରଚାରିଭିଃ । ସାମଵେଦଂ ପ୍ରତିଧ୍ଵାନଘୁଙ୍ଘୁମୈର୍ ଗାଯତୀଵ ଯଃ
ଯାହାଙ୍କର ଶିଖରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ଗୁହାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବର୍ତ୍ତିତ, ଗଭୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ସାମବେଦ ଗାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗେ।
ଯଃ ପଯୋମେଦୁରୈର୍ ମେଘୈର୍ ଲୁଲିତୈଶ୍ ଶୃଙ୍ଗକୋଟିଷୁ । ଲତାକୁସୁମସମ୍ପ୍ରୋତୈଃ କୁନ୍ତଲୈର୍ ଇଵ ରାଜତେ
ଯାହାଙ୍କର ଶିଖରମାନେ, ଘନ ଦୁଧର ମେଘମାନେ ଘୁରୁଥିବା, ଫୁଲ ଲତାରେ ଗଠିତ କେଶମାଳା ପରି ଚମକୁଛି।
ଯସ୍ ତଟୋଡ୍ଡଯନୋତ୍କାନାଂ ଶରଭାଣାଂ ଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ଗୁହାଵକ୍ତ୍ରୈଃ କଲ୍ପାଭ୍ରାଣି ହସନ୍ନ୍ ଇଵ
ଯାହାଙ୍କର ଢାଳରେ ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନେ ଉଠିବା ବେଳେ, ବଡ଼ ଖୋଲା ଗୁହାମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ହସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗେ।
ଯେନ ନିର୍ଝରନିର୍ହ୍ରାଦୈଃ କନ୍ଦରାନ୍ତରଚାରିଭିଃ । ସମୁଦ୍ରଜଲକଲ୍ଲୋଲଵିଲାସୋ ଵିଜିତୋ ଽଭିତଃ
ଯେଉଁଠି ପାହାଡ଼ର ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରି ଦିଅନ୍ତି, ସେଠି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଖେଳା ଦେଖି ହାରିଯାଉଛି।