ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକସାରୋ ଽହମ୍ ଇତି ଜାତଧିଯୋ ଭଵୈଃ । ନ ତେ ରାମାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିଂ ବିଭେଷି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାତ୍
ହେ ରାମ, ତୁମର ମନ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠି ତୁମର ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହି ସଂସାରିକ ଭ୍ରମକୁ ନେଇ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ?
ଅଜାତସ୍ଯ ସତୋ ବନ୍ଧୋର୍ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖସୁଖକ୍ରମୈଃ । କସ୍ ତେ ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯଦ୍ ଏତାନ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ତେବେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମ ସହିତ ତୁମର କଣ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ତ୍ଵଂ ଚେଦ୍ ବଭୂଵିଥ ପୁରା ତଥେଦାନୀଂ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦ୍ଯ୍ ଅଥେହ ସ୍ଥିତୋ ଽସୀତି ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ତୁମେ ଥିଲ, ଏବେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହିବ; ଏଠାରେ ଯଦି ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିଛ।
ତଦ୍ ଅନନ୍ତତରାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ପ୍ରାଗ୍ଯୋନିଗଣସଂସ୍ତୁତାନ୍ । ବନ୍ଧୂନ୍ ଅତୀତାନ୍ ସୁବହୂନ୍ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନାନୁଶୋଚସି
ଏତେ ଅନେକ ଅଗଣିତ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବନ୍ଧୁମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରୁନାହାଁତ ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଥେଦାନୀଂ ବଭୂଵିଥ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦି ରାମ ତଥାପି ତ୍ଵଂ ସଦ୍ରୂପଃ କିଂ ଵିମୁହ୍ଯସି
ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲ, ଏବେ ଅଛ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ । ଏହିପରି ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ସଦା ଏକ ରହିଛି, ରାମ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ ?
ପୁରା ଭୂତ୍ଵାଦ୍ଯ ଭୂତ୍ଵା ଚ ଭୂଯଶ୍ ଚେନ୍ ନ ଭଵିଷ୍ଯସି । ତଥାପି କ୍ଷୀଣସଂସାରଃ କିମର୍ଥମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ପୂର୍ବରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଅଛ, ଯଦି ପୁନି ଆଗକୁ ରହିବା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ସଂସାର ଦୁଃଖ କମିଯାଇଛି ବୋଲି, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁଛ ?
ତସ୍ମାନ୍ ନ ଦୁଃଖିତା ଯୁକ୍ତା ପ୍ରକୃତେ ଜାଗତେ କ୍ରମେ । ନ ଚୈଵ ମୁଦିତା ଯୁକ୍ତା ଯୁକ୍ତଂ କାର୍ଯାନୁଵର୍ତନମ୍
ଏହିପରି, ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜଗତ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅତି ଖୁସି ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯାହା ଉଚିତ୍, ସେହି କାମ କରିବା ଦରକାର ।
ମା ଗଚ୍ଛ ଦୁଃଖିତାଂ ରାମ ସୁଖିତାମ୍ ଅପି ମା ଵ୍ରଜ । ସମତାମ୍ ଏହି ସର୍ଵତ୍ର ପରମାତ୍ମାସି ସର୍ଵଗଃ
ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯିବନି, ଅତି ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଯିବନି । ସବୁ ଦିନ, ସବୁ ଦିନିଆ ସମୟରେ ସମତା ଧର । ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ।
ଅନନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପସ୍ ତ୍ଵଂ ଖମ୍ ଇଵାତିତତାନ୍ତରଃ । ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରକାଶସ୍ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଵାଲାଯା ଇଵ କୋଟରମ୍
ତୁମେ ଅସୀମ, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବର, ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛ । ତୁମେ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଣିର ପରି ।
ଜାଗତାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯାଣୁତନୁସ୍ ତନୁଃ । ହୃତ୍ସ୍ଥୋ ଽସି ହାରମୁକ୍ତାନାମ୍ ଏକସ୍ ତନ୍ତୁର୍ ଇଵାତତଃ
ବିଶ୍ୱର ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ତୁମେ ହୃଦୟରେ ବସିଛ, ମୁକ୍ତାର ହାରରେ ଏକ ତନ୍ତୁ ଯେପରି ଥାଏ ।
ସଂସାରସ୍ଥିତିର୍ ଏଵେଯଂ ଯଦ୍ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯତେ ପୁନଃ । ଅଜ୍ଞେନୈଵ ନ ତୁ ଜ୍ଞେନ ଜ୍ଞୋ ଽସି ରାମ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଚାଲିଥାଏ, ଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ । ରାମ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛ । ଦୃଢ ରୁହ ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତୁ ସଂସୃତେସ୍ ସନ୍ତତଂ ହି ଯତ୍ । ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତି ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଅସି ସନ୍ମତେ
ଏହା ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ — ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝିପାରୁଛ।
ରୂପଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଭଵତୁ ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଭ୍ରମେ । ସ୍ଵପ୍ନମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯୋ ହି କଃ କ୍ରମଃ
ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ କେଉଁଠି ଅଛି? ସ୍ୱପ୍ନ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଘଟଣା କେବେ ଘଟେ?
ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ଇଯଂ ଶକ୍ତିର୍ ଭ୍ରମମାତ୍ରମଯୀ ମତା । ରୂଢା ସଂସାରମାଯେତି ନାସତ୍ଯା ନାପି ସନ୍ମଯୀ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଏହା ସଂସାର ମାୟା ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହା ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଥ୍ୟା, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ।
କେଵଲଂ ଜ୍ଞାନଵୈରୂପ୍ଯାଦ୍ ଅପର୍ଯାଲୋଚନାତ୍ ତଥା । ରାମ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାନମ୍ ଅତିଭାସ୍ଵରମ୍
ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନର ବିକୃତି ଓ ଠିକ୍ଭଳି ଚିନ୍ତା ନକରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୃଶ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବନ୍ଧୁଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଇହ ନୋ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରିଃ । ସଦା ସର୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା
ଏଠାରେ କାହାର ସତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ କିଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କର, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଭଗ୍ୟରେ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ନିୟମିତ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଘଟେ।
ଆଲୂନଶୀର୍ଣମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମିଶ୍ରିତମ୍ । ଅନାରତଂ ଯାତି ଜଗତ୍ ତରଙ୍ଗୌଘ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଛିଣ୍ଡା ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଟି ମିଶିଯାଏ, ନିରନ୍ତର ଚଳିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଜଳ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅବିରତ ଗତି କରେ।
ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଯାତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ ତଥା । ସଂସାରସ୍ଯ ଚଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଚକ୍ରନେମିର୍ ଇଵାଭିତଃ
ଯେଉଁଠି ତଳେ ଥାଏ ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଉପରେ ଥାଏ ସେ ତଳକୁ ଯାଏ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଦୁଇ ପଟେ ଘୂରୁଛି, ଚକ୍ରର କଣ୍ଠା ଭଳି।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥା ନରକଂ ଯାନ୍ତି ନାରକା ଯାନ୍ତି ଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଯୋନେର୍ ଯୋନ୍ଯନ୍ତରଂ ଯାନ୍ତି ଦ୍ଵୀପାଦ୍ ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରଂ ଜନାଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ନରକରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଲୋକେ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ, ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପରୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଧୀରାଃ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆଯାନ୍ତି କୃପଣା ଯାନ୍ତି ଧୀରତାମ୍ । ପରିସ୍ଫୁରନ୍ତି ଭୂତାନି ପାତୋତ୍ପାତଶତଭ୍ରମୈଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ ହତାଶ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ ହତାଶ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଧୈର୍ୟ ଧରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶତଶଃ ବିପଦ ଓ ବିକ୍ଷୋଭରେ ଘୂରି ଘୂରି ହେଉଛନ୍ତି।
ଏକରୂପଂ ସ୍ଥିରଂ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ସନ୍ତାପଵର୍ଜିତମ୍ । ନେହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଗ୍ନୌ ହିମକଣୋ ଯଥା
ଏଠାରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମାନ, ଅଟଳ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ପରିଷ୍କାର ଓ ଦୁଃଖରହିତ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ହିମକଣ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଯେ ଯେ ରାମ ମହାଭାଗା ବହଵୋ ଽବହଵୋ ଽଥ ଵା । ନଷ୍ଟା ଏଵେହ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତେ ତେ କତିପଯୈର୍ ଦିନୈଃ
ହେ ରାମ, ବହୁତ ମହାନ ଲୋକ, ସେମାନେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ହରାଇଯିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ କେବଳ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟମାନ।
ପରତାତ୍ମୀଯତାନ୍ଯତ୍ଵତ୍ଵତ୍ତ୍ଵମତ୍ତ୍ଵାଦିଭାଵନାଃ । ନେହ ସତ୍ଯା ମହାବାହୋ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରାଦିଦୃଶୋ ଯଥା
ଅନ୍ୟତ୍ୱ, ଆତ୍ମତ୍ୱ, ଭିନ୍ନତା, 'ତୁମେ', 'ମୁଁ' ଭାବନାମାନେ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ବଳଶାଳୀ; ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଅସତ୍ୟ।
ଅଯଂ ବନ୍ଧୁଃ ପରଶ୍ ଚାଯମ୍ ଅଯଂ ଚାହମ୍ ଅଯଂ ଭଵାନ୍ । ଏତା ମିଥ୍ଯାଦୃଶୋ ରାମ ଵିଗଲନ୍ତୁ ତଵାଧୁନା
ଏହା ମୋର ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟଜଣେ, ଏହି ମୁଁ, ସେ ତୁମେ— ହେ ରାମ, ଏହି ସବୁ ଭ୍ରମ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
କ୍ରୀଡାର୍ଥଂ ଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥ ଏତାଭିର୍ ହତଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ଆମୂଲମ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଛିନ୍ନାଭିର୍ ବହିର୍ ଵିହର ହେଲଯା
ଖେଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ଏହି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସାଧାରଣ କାମକାଜ କର; ମନରୁ ଏହାକୁ ମୂଳରୁ କାଟି ଦେଇ, ବାହାରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ଚାଲିଅ।
ସଂସାରସରଣାଵ୍ ଅସ୍ଯାଂ ତଥା ଵିହର ସୁଵ୍ରତ । ନ ଯଥୈଷି ଶ୍ରମଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵାସନାଭାରଵାନ୍ ଯଥା
ଏହି ସଂସାର ଝରଣାରେ, ଏଭଳି ଭାବେ ଚାଲିବା— ହେ ସୁଶୀଳ, ଏମିତି ନୁହେଁ ଯେ, ଇଚ୍ଛାର ଭାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି।
ଯଥା ଯଥୈଷା କଲ୍ଯାଣୀ ଵାସନାକ୍ଷଯକାରିଣୀ । ଵିଚାରଣା ତଵୋଦେତି ସଂଶାମ୍ଯସି ତଥା ତଥା
ଯେପରି ଏହି ଶୁଭ ଚିନ୍ତା, ଯାହା ଇଚ୍ଛାକୁ ସେଶ କରେ, ତୁମ ମନରେ ଉପଜେ, ସେପରି ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଶାନ୍ତି ପାଉଛ।
ଅଯଂ ବନ୍ଧୁର୍ ଅଯଂ ନେତି ଗଣନା ଲଘୁଚେତସାମ୍ । ଉଦାରଚରିତାନାଂ ତୁ ଵିଗତାଵରଣୈଵ ଧୀଃ
ଏହା ମୋର ସହଯୋଗୀ, ଏହା ନୁହେଁ—ଏପରି ଭେଦବୁଦ୍ଧି କେବଳ ସାଧାରଣ ମନିଷ୍ୟମାନେ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଉଦାର ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକୁ ଛାଡି ଦୂର ରହିଥାଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ରାହଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମମ । ଇତି ନିର୍ଣୀତସାରାଣାଂ ଵିଗତାଵରଣୈଵ ଧୀଃ
ଯେଉଁଠାରେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକୁ ଛାଡି ଦୂର ରହିଥାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଯଶ୍ ଚିଦାକାଶଵନ୍ ମହାନ୍ । ସ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵସ୍ଥଃ ଖସ୍ଥୋ ଭୂମିତଲଂ ଯଥା
ଯେ ଚେତନା ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ, ସେ କେବେ ଡୁବେନାହିଁ, କେବେ ଉଠେନାହିଁ। ସେ ନିଜେ ନିଜେ ରହି ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଥିବା ଜଣେ ଭୂମିକୁ ତଳେ ଦେଖେ।