ତ୍ଯକ୍ତାହଙ୍କୃତିର୍ ଆଶ୍ଵସ୍ତମତିର୍ ଆକାଶଶୋଭନଃ । ଅଗୃହୀତକଲଙ୍କାଙ୍କୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ଅହଂକାର ଛାଡି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନ ରଖି, ଆକାଶ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ, କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟତାର ଚିହ୍ନ ନ ରଖି—ଏହି ଭାବରେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ଆଶାପାଶଶତୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମସ୍ ସର୍ଵାସୁ ଵୃତ୍ତିଷୁ । ବହିଃ ପ୍ରକୃତକାର୍ଯସ୍ଥୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏକ ଶତ ଆଶାର ଦାମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖ, ବାହ୍ୟରେ ସାଧାରଣ କାମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଚାଲ।
ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ଦେହିନଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀସ୍ ସଂସାରପରିଵର୍ତନା
ପରମାର୍ଥରେ ଦେହୀ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରର ଚଞ୍ଚଳତା ମାନେ ମାୟାବଦର ମିଥ୍ୟା ଖେଳ ଭଳି।
ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମୋହାଜ୍ ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜନିତପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫାରେ ଜଲଂ ତୀଵ୍ରାତପେ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ମାତ୍ର ମୂଢତାର ଭ୍ରମ; ଯେପରି ତୀବ୍ର ଧୂପରେ ମାୟା ଜଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବନାରୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଅବଦ୍ଧସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ସର୍ଵଗସ୍ଯାତ୍ମନଃ କଥମ୍ । ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଦଭାଵେ ତୁ ମୋକ୍ଷଃ କସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏକ ଅବିବେକୀ, ଏକ ରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେମିତି ବନ୍ଧନ ହେବ? ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜାତେଯଂ ସାଂସାରୀ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତତା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାତ୍ କ୍ଷଯଂ ଯାତି ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗଧୀଃ
ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମ ତଥ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଭାବନା ଦୂରିଯାଏ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅନଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ଧିଯା । ଜାତୋ ଽସି ନିରହଙ୍କାରୋ ଵ୍ଯୋମଵତ୍ ତିଷ୍ଠ ନିର୍ମଲଃ
ତୁମେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମର ଅହଂକାର ନାହିଁ—ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ରୁହ।
ନାସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଖିଲାସ୍ ସୁହୃଦ୍ବାନ୍ଧଵଭାଵନାଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜାସତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ କା ନାମ କିଲ ଭାଵନା
ଯଦି ତୁମେ ସେହି ନୁହଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ-ସହଯୋଗୀ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ତାହାକୁ କାହିଁକି ଭାବିବା?
ଅସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ଅନୁମୀଯସେ । ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମାଦ୍ ଅସି କାରଣାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ସେହି, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଉଛ; ଏହି ପ୍ରଥମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଭୋଗବନ୍ଧୁଜଗଦ୍ଭାଵୈଃ କର୍ମଭିଶ୍ ଚ ଶୁଭାଶୂଭୈଃ । ଆତ୍ମନୋ ନାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିମ୍ ଏନମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ଆତ୍ମାର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ଭୋଗ, ଆତ୍ମୀୟ, ଏହି ସଂସାର କିମ୍ବା କୃତ କାମ୍ୟ-ଅକାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହାକୁ ନେଇ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକସାରୋ ଽହମ୍ ଇତି ଜାତଧିଯୋ ଭଵୈଃ । ନ ତେ ରାମାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିଂ ବିଭେଷି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାତ୍
ହେ ରାମ, ତୁମର ମନ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠି ତୁମର ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହି ସଂସାରିକ ଭ୍ରମକୁ ନେଇ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ?
ଅଜାତସ୍ଯ ସତୋ ବନ୍ଧୋର୍ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖସୁଖକ୍ରମୈଃ । କସ୍ ତେ ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯଦ୍ ଏତାନ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ତେବେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମ ସହିତ ତୁମର କଣ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ତ୍ଵଂ ଚେଦ୍ ବଭୂଵିଥ ପୁରା ତଥେଦାନୀଂ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦ୍ଯ୍ ଅଥେହ ସ୍ଥିତୋ ଽସୀତି ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ତୁମେ ଥିଲ, ଏବେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହିବ; ଏଠାରେ ଯଦି ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିଛ।
ତଦ୍ ଅନନ୍ତତରାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ପ୍ରାଗ୍ଯୋନିଗଣସଂସ୍ତୁତାନ୍ । ବନ୍ଧୂନ୍ ଅତୀତାନ୍ ସୁବହୂନ୍ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନାନୁଶୋଚସି
ଏତେ ଅନେକ ଅଗଣିତ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବନ୍ଧୁମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରୁନାହାଁତ ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଥେଦାନୀଂ ବଭୂଵିଥ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦି ରାମ ତଥାପି ତ୍ଵଂ ସଦ୍ରୂପଃ କିଂ ଵିମୁହ୍ଯସି
ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲ, ଏବେ ଅଛ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ । ଏହିପରି ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ସଦା ଏକ ରହିଛି, ରାମ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ ?
ପୁରା ଭୂତ୍ଵାଦ୍ଯ ଭୂତ୍ଵା ଚ ଭୂଯଶ୍ ଚେନ୍ ନ ଭଵିଷ୍ଯସି । ତଥାପି କ୍ଷୀଣସଂସାରଃ କିମର୍ଥମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ପୂର୍ବରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଅଛ, ଯଦି ପୁନି ଆଗକୁ ରହିବା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ସଂସାର ଦୁଃଖ କମିଯାଇଛି ବୋଲି, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁଛ ?
ତସ୍ମାନ୍ ନ ଦୁଃଖିତା ଯୁକ୍ତା ପ୍ରକୃତେ ଜାଗତେ କ୍ରମେ । ନ ଚୈଵ ମୁଦିତା ଯୁକ୍ତା ଯୁକ୍ତଂ କାର୍ଯାନୁଵର୍ତନମ୍
ଏହିପରି, ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜଗତ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅତି ଖୁସି ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯାହା ଉଚିତ୍, ସେହି କାମ କରିବା ଦରକାର ।
ମା ଗଚ୍ଛ ଦୁଃଖିତାଂ ରାମ ସୁଖିତାମ୍ ଅପି ମା ଵ୍ରଜ । ସମତାମ୍ ଏହି ସର୍ଵତ୍ର ପରମାତ୍ମାସି ସର୍ଵଗଃ
ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯିବନି, ଅତି ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଯିବନି । ସବୁ ଦିନ, ସବୁ ଦିନିଆ ସମୟରେ ସମତା ଧର । ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ।
ଅନନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପସ୍ ତ୍ଵଂ ଖମ୍ ଇଵାତିତତାନ୍ତରଃ । ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରକାଶସ୍ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଵାଲାଯା ଇଵ କୋଟରମ୍
ତୁମେ ଅସୀମ, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବର, ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛ । ତୁମେ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଣିର ପରି ।
ଜାଗତାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯାଣୁତନୁସ୍ ତନୁଃ । ହୃତ୍ସ୍ଥୋ ଽସି ହାରମୁକ୍ତାନାମ୍ ଏକସ୍ ତନ୍ତୁର୍ ଇଵାତତଃ
ବିଶ୍ୱର ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ତୁମେ ହୃଦୟରେ ବସିଛ, ମୁକ୍ତାର ହାରରେ ଏକ ତନ୍ତୁ ଯେପରି ଥାଏ ।
ସଂସାରସ୍ଥିତିର୍ ଏଵେଯଂ ଯଦ୍ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯତେ ପୁନଃ । ଅଜ୍ଞେନୈଵ ନ ତୁ ଜ୍ଞେନ ଜ୍ଞୋ ଽସି ରାମ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଚାଲିଥାଏ, ଜ୍ଞାନରେ ନୁହେଁ । ରାମ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛ । ଦୃଢ ରୁହ ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତୁ ସଂସୃତେସ୍ ସନ୍ତତଂ ହି ଯତ୍ । ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତି ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଅସି ସନ୍ମତେ
ଏହା ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ — ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝିପାରୁଛ।
ରୂପଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଭଵତୁ ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଭ୍ରମେ । ସ୍ଵପ୍ନମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯୋ ହି କଃ କ୍ରମଃ
ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ କେଉଁଠି ଅଛି? ସ୍ୱପ୍ନ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଘଟଣା କେବେ ଘଟେ?
ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ଇଯଂ ଶକ୍ତିର୍ ଭ୍ରମମାତ୍ରମଯୀ ମତା । ରୂଢା ସଂସାରମାଯେତି ନାସତ୍ଯା ନାପି ସନ୍ମଯୀ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଏହା ସଂସାର ମାୟା ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହା ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଥ୍ୟା, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ।
କେଵଲଂ ଜ୍ଞାନଵୈରୂପ୍ଯାଦ୍ ଅପର୍ଯାଲୋଚନାତ୍ ତଥା । ରାମ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଵେଦମ୍ ଆଭାନମ୍ ଅତିଭାସ୍ଵରମ୍
ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନର ବିକୃତି ଓ ଠିକ୍ଭଳି ଚିନ୍ତା ନକରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୃଶ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବନ୍ଧୁଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଇହ ନୋ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରିଃ । ସଦା ସର୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଚ୍ଛଯା
ଏଠାରେ କାହାର ସତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ କିଏ ନାହିଁ; ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କର, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଭଗ୍ୟରେ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ନିୟମିତ, ସବୁ କିଛି ସବୁଙ୍କ ଉପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଘଟେ।
ଆଲୂନଶୀର୍ଣମ୍ ଅଖିଲମ୍ ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମିଶ୍ରିତମ୍ । ଅନାରତଂ ଯାତି ଜଗତ୍ ତରଙ୍ଗୌଘ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଛିଣ୍ଡା ଓ ଭଙ୍ଗୁର, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଟି ମିଶିଯାଏ, ନିରନ୍ତର ଚଳିଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଜଳ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅବିରତ ଗତି କରେ।
ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଯାତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵତ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ ତଥା । ସଂସାରସ୍ଯ ଚଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଚକ୍ରନେମିର୍ ଇଵାଭିତଃ
ଯେଉଁଠି ତଳେ ଥାଏ ସେ ଉପରକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଉପରେ ଥାଏ ସେ ତଳକୁ ଯାଏ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଦୁଇ ପଟେ ଘୂରୁଛି, ଚକ୍ରର କଣ୍ଠା ଭଳି।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥା ନରକଂ ଯାନ୍ତି ନାରକା ଯାନ୍ତି ଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଯୋନେର୍ ଯୋନ୍ଯନ୍ତରଂ ଯାନ୍ତି ଦ୍ଵୀପାଦ୍ ଦ୍ଵୀପାନ୍ତରଂ ଜନାଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ନରକରେ ଥିବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଲୋକେ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ, ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୀପରୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଧୀରାଃ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆଯାନ୍ତି କୃପଣା ଯାନ୍ତି ଧୀରତାମ୍ । ପରିସ୍ଫୁରନ୍ତି ଭୂତାନି ପାତୋତ୍ପାତଶତଭ୍ରମୈଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ ହତାଶ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ ହତାଶ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଧୈର୍ୟ ଧରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶତଶଃ ବିପଦ ଓ ବିକ୍ଷୋଭରେ ଘୂରି ଘୂରି ହେଉଛନ୍ତି।