ଅନର୍ଥଗହନାଶ୍ ଚାର୍ଥା ଵ୍ଯର୍ଥାର୍ଥନକଦର୍ଥନାଃ । ଦିଶନ୍ତୋ ଦୁଃଖସଂରମ୍ଭସହିତା ଆହିତାପଦଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଲୋକେ ଚାହାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଭରିଛି; ଅପରିଗ୍ରହ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା କେବଳ ଅନ୍ୟଥା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଣେ। ଏହି ଦିଗଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭରିଛି, ଏଠାରେ ସବୁଠି ବିପଦ ରହିଛି।
ଫଲବନ୍ଧୀନି କର୍ମାଣି ନାନାଚାରମଯାନି ଚ । ସୁଖଦୁଃଖାଵପୂର୍ଣାନି ତାନି ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁମଃ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଫଳ ରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ ରେ ଗଠିତ, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ।
ପୂର୍ଣାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗଵିଲାସିନୀମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯା ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଧ୍ୟାନ ତ୍ୟାଗ ରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଭଳି ଶାନ୍ତ ରହି, ଏହି ଜଗତ ରେ ନିଜେ ନିଜେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଅନ୍ତସ୍ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵାଶୋ ଵୀତରାଗୋ ଵିଵାସନଃ । ବହିସ୍ ସର୍ଵସମାଚାରୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ମନରେ ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବାହାରେ ସମସ୍ତ କାମକାଜ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଉଦାରଃ ପେଶଲାଚାରସ୍ ସର୍ଵାଚାରାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଅନ୍ତସ୍ ସର୍ଵପରିତ୍ଯାଗୀ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ଚରିତ୍ରରେ ଉଦାର ଓ ମୃଦୁ ଆଚରଣ କର, ସମସ୍ତ ରୀତିନୀତିକୁ ଅନୁସର, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେଇ, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ପ୍ରଵିଚାର୍ଯ ଦଶାସ୍ ସର୍ଵା ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛତରଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଭାଵେନାଲମ୍ବ୍ଯ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅପରିଗ୍ରହ ଓ ଅଲ୍ପମୂଲ୍ୟ, ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଅନ୍ତର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଆଦାଯ ବହିର୍ ଆଶୋନ୍ମୁଖେହିତଃ । ବହିସ୍ ତପ୍ତୋ ଽନ୍ତର୍ ଆଶୀତୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ମନରେ ନିରାଶାକୁ ଧାରଣ କରି, ବାହାରେ ଆଶା ଦେଖାଇ, ବାହାରେ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଇ, ମନରେ ଶାନ୍ତ ରୁହି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ବହିଃ କୃତ୍ରିମସଂରମ୍ଭୋ ହୃଦି ସଂରମ୍ଭଵର୍ଜିତଃ । କର୍ତା ବହିର୍ ଅକର୍ତାନ୍ତର୍ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ବାହାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ପରି ଦେଖାଯାଉ, ହୃଦୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନା ରଖିବା ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ କାମ କର, ତଥାପି ମନରେ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିବା ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭାବରେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ସର୍ଵେଷାଂ ଭାଵାନାଂ ସତ୍ଯମ୍ ଆନ୍ତରମ୍ । ଯଥେଚ୍ଛସି ତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବର ମନ୍ତର ଏକାନ୍ତ ସତ୍ୟତା ବୁଝିଛ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଚାହିଁଥିବା ପରି ଏହି ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
କୃତ୍ରିମୋଲ୍ଲାସହର୍ଷସ୍ଥଃ କୃତ୍ରିମୋଦ୍ଵେଗଦୂଷଣଃ । କୃତ୍ରିମାରମ୍ଭସଂରମ୍ଭୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
କୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରେ ରୁହ, କୃତ୍ରିମ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିବା ନାହିଁ; କୃତ୍ରିମ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ତ୍ଯକ୍ତାହଙ୍କୃତିର୍ ଆଶ୍ଵସ୍ତମତିର୍ ଆକାଶଶୋଭନଃ । ଅଗୃହୀତକଲଙ୍କାଙ୍କୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ଅହଂକାର ଛାଡି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନ ରଖି, ଆକାଶ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ, କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟତାର ଚିହ୍ନ ନ ରଖି—ଏହି ଭାବରେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ଆଶାପାଶଶତୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମସ୍ ସର୍ଵାସୁ ଵୃତ୍ତିଷୁ । ବହିଃ ପ୍ରକୃତକାର୍ଯସ୍ଥୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏକ ଶତ ଆଶାର ଦାମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖ, ବାହ୍ୟରେ ସାଧାରଣ କାମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଚାଲ।
ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ଦେହିନଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀସ୍ ସଂସାରପରିଵର୍ତନା
ପରମାର୍ଥରେ ଦେହୀ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରର ଚଞ୍ଚଳତା ମାନେ ମାୟାବଦର ମିଥ୍ୟା ଖେଳ ଭଳି।
ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମୋହାଜ୍ ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜନିତପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫାରେ ଜଲଂ ତୀଵ୍ରାତପେ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ମାତ୍ର ମୂଢତାର ଭ୍ରମ; ଯେପରି ତୀବ୍ର ଧୂପରେ ମାୟା ଜଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବନାରୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଅବଦ୍ଧସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ସର୍ଵଗସ୍ଯାତ୍ମନଃ କଥମ୍ । ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଦଭାଵେ ତୁ ମୋକ୍ଷଃ କସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏକ ଅବିବେକୀ, ଏକ ରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେମିତି ବନ୍ଧନ ହେବ? ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜାତେଯଂ ସାଂସାରୀ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତତା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାତ୍ କ୍ଷଯଂ ଯାତି ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗଧୀଃ
ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମ ତଥ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଭାବନା ଦୂରିଯାଏ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅନଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ଧିଯା । ଜାତୋ ଽସି ନିରହଙ୍କାରୋ ଵ୍ଯୋମଵତ୍ ତିଷ୍ଠ ନିର୍ମଲଃ
ତୁମେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମର ଅହଂକାର ନାହିଁ—ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ରୁହ।
ନାସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଖିଲାସ୍ ସୁହୃଦ୍ବାନ୍ଧଵଭାଵନାଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜାସତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ କା ନାମ କିଲ ଭାଵନା
ଯଦି ତୁମେ ସେହି ନୁହଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ-ସହଯୋଗୀ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ତାହାକୁ କାହିଁକି ଭାବିବା?
ଅସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ଅନୁମୀଯସେ । ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମାଦ୍ ଅସି କାରଣାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ସେହି, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଉଛ; ଏହି ପ୍ରଥମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଭୋଗବନ୍ଧୁଜଗଦ୍ଭାଵୈଃ କର୍ମଭିଶ୍ ଚ ଶୁଭାଶୂଭୈଃ । ଆତ୍ମନୋ ନାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିମ୍ ଏନମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ଆତ୍ମାର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ଭୋଗ, ଆତ୍ମୀୟ, ଏହି ସଂସାର କିମ୍ବା କୃତ କାମ୍ୟ-ଅକାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହାକୁ ନେଇ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକସାରୋ ଽହମ୍ ଇତି ଜାତଧିଯୋ ଭଵୈଃ । ନ ତେ ରାମାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିଂ ବିଭେଷି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାତ୍
ହେ ରାମ, ତୁମର ମନ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠି ତୁମର ସଂସାରିକ ଅବସ୍ଥା ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହି ସଂସାରିକ ଭ୍ରମକୁ ନେଇ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ?
ଅଜାତସ୍ଯ ସତୋ ବନ୍ଧୋର୍ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖସୁଖକ୍ରମୈଃ । କସ୍ ତେ ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯଦ୍ ଏତାନ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ତେବେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମ ସହିତ ତୁମର କଣ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ତ୍ଵଂ ଚେଦ୍ ବଭୂଵିଥ ପୁରା ତଥେଦାନୀଂ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦ୍ଯ୍ ଅଥେହ ସ୍ଥିତୋ ଽସୀତି ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ତୁମେ ଥିଲ, ଏବେ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରହିବ; ଏଠାରେ ଯଦି ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛ, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିଛ।
ତଦ୍ ଅନନ୍ତତରାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ପ୍ରାଗ୍ଯୋନିଗଣସଂସ୍ତୁତାନ୍ । ବନ୍ଧୂନ୍ ଅତୀତାନ୍ ସୁବହୂନ୍ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନାନୁଶୋଚସି
ଏତେ ଅନେକ ଅଗଣିତ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବନ୍ଧୁମାନେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ତେବେ, ତୁମେ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରୁନାହାଁତ ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ତଥେଦାନୀଂ ବଭୂଵିଥ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଯଦି ରାମ ତଥାପି ତ୍ଵଂ ସଦ୍ରୂପଃ କିଂ ଵିମୁହ୍ଯସି
ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲ, ଏବେ ଅଛ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ରହିବ । ଏହିପରି ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ସଦା ଏକ ରହିଛି, ରାମ, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ ?
ପୁରା ଭୂତ୍ଵାଦ୍ଯ ଭୂତ୍ଵା ଚ ଭୂଯଶ୍ ଚେନ୍ ନ ଭଵିଷ୍ଯସି । ତଥାପି କ୍ଷୀଣସଂସାରଃ କିମର୍ଥମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ପୂର୍ବରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଅଛ, ଯଦି ପୁନି ଆଗକୁ ରହିବା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ସଂସାର ଦୁଃଖ କମିଯାଇଛି ବୋଲି, କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁଛ ?
ତସ୍ମାନ୍ ନ ଦୁଃଖିତା ଯୁକ୍ତା ପ୍ରକୃତେ ଜାଗତେ କ୍ରମେ । ନ ଚୈଵ ମୁଦିତା ଯୁକ୍ତା ଯୁକ୍ତଂ କାର୍ଯାନୁଵର୍ତନମ୍
ଏହିପରି, ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଜଗତ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅତି ଖୁସି ହେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯାହା ଉଚିତ୍, ସେହି କାମ କରିବା ଦରକାର ।
ମା ଗଚ୍ଛ ଦୁଃଖିତାଂ ରାମ ସୁଖିତାମ୍ ଅପି ମା ଵ୍ରଜ । ସମତାମ୍ ଏହି ସର୍ଵତ୍ର ପରମାତ୍ମାସି ସର୍ଵଗଃ
ରାମ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯିବନି, ଅତି ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଯିବନି । ସବୁ ଦିନ, ସବୁ ଦିନିଆ ସମୟରେ ସମତା ଧର । ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ।
ଅନନ୍ତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛରୂପସ୍ ତ୍ଵଂ ଖମ୍ ଇଵାତିତତାନ୍ତରଃ । ନିତ୍ଯଶୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରକାଶସ୍ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଵାଲାଯା ଇଵ କୋଟରମ୍
ତୁମେ ଅସୀମ, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱଭାବର, ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛ । ତୁମେ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଣିର ପରି ।
ଜାଗତାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯାଣୁତନୁସ୍ ତନୁଃ । ହୃତ୍ସ୍ଥୋ ଽସି ହାରମୁକ୍ତାନାମ୍ ଏକସ୍ ତନ୍ତୁର୍ ଇଵାତତଃ
ବିଶ୍ୱର ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ତୁମେ ହୃଦୟରେ ବସିଛ, ମୁକ୍ତାର ହାରରେ ଏକ ତନ୍ତୁ ଯେପରି ଥାଏ ।