ସର୍ଵାତୀତପଦାଲମ୍ବୀ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁଶିଶିରାଶଯଃ । ନୋଦ୍ଵେଗୀ ନ ଚ ତୁଷ୍ଟାତ୍ମା ସଂସାରେ ନାଵସୀଦତି
ସେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ ଶିତଳ ମନ ରଖନ୍ତି, ନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ନ ଅତି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ସଂସାରରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଶତ୍ରୁଷୁ ମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଦଯାଦାକ୍ଷିଣ୍ଯସଂଯୁତଃ । ପ୍ରାପ୍ତକ୍ରମକରୋ ଽଗ୍ର୍ଯାଣାଂ ସଂସାରେ ନାଵସୀଦତି
ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ରହି, ଦୟା ଓ ଦାନଶୀଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ ଶୋଚତି ନ କାଙ୍କ୍ଷତି । ମୌନସ୍ଥଃ ପ୍ରକୃତାରମ୍ଭୀ ସଂସାରେ ନାଵସୀଦତି
ସେ ନ ଆନନ୍ଦ କରେ, ନ ଘୃଣା କରେ, ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶା କରେ; ମନରେ ଶାନ୍ତି ଧରି, ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥାଏ, ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ।
ପୃଷ୍ଟସ୍ ସନ୍ ପ୍ରକୃତଂ ଵକ୍ତା ନ ପୃଷ୍ଟସ୍ ସ୍ଥାଣୁଵତ୍ ସ୍ଥିତଃ । ଈହିତାନୀହିତୈର୍ ମୁକ୍ତସ୍ ସଂସାରେ ନାଵସୀଦତି
ପଚାରିଲେ ସେ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଇଥାଏ, ନ ପଚାରିଲେ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ରହିଥାଏ; ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅଚେଷ୍ଟା ଦୁହିଁଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵସ୍ଯାଭିମତଂ ଵକ୍ତା ଚୋଦିତଃ ପେଶଲୋକ୍ତିମାନ୍ । ଆଶଯଜ୍ଞଶ୍ ଚ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରେ ନାଵସୀଦତି
ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ହୁଏ ଏମିତି କଥା କହିଥାଏ, ମିଷ୍ଟି କଥାରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ମନୋଭାବ ବୁଝିପାରେ; ସେ ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ଡୁବିଯାଏ ନାହିଁ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତଦଶାଗ୍ରସ୍ତମ୍ ଆଶୋପହତଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଜାନାତି ଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କରକୋଟରବିଲ୍ଵଵତ୍
ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଓ ଅଠିକ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋକମାନେ ଆଶାରେ ଆଟକି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜଗତର ଚାଳ-ଚଳନକୁ ଏମିତି ଜାଣିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ କାଉଁ ଗୋଟିଏ ଉଠା କିମ୍ବା ବେଲ ଫଳର ଭିତର କଣ ଅଛି ଜଣାପଡେ।
ପରଂ ପଦମ୍ ଉପାରୂଢୋ ଭଙ୍ଗୁରାଂ ଜାଗତୀଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ହସନ୍ନ୍ ଇଵ ନିରୀକ୍ଷତେ
ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଜଗତର ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ସେ ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ମନ ନେଇ, ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖିଥାଏ।
ଜିତଚିତ୍ତା ମହାତ୍ମାନୋ ଯେ ହି ଦୃଷ୍ଟପରାଵରାଃ । ସ୍ଵଭାଵ ଈଦୃଶସ୍ ତେଷାଂ କଥିତସ୍ ତଵ ରାଘଵ
ଯେମାନେ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଓ ଉଚ୍ଚ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ଅଟୁ ରାଘବ, ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଵକ୍ତୁଂ ଵଯଂ ତୁ ମୂର୍ଖାଣାମ୍ ଅଜିତାତ୍ମୀଯଚେତସାମ୍ । ଭୋଗକର୍ଦମମଗ୍ନାନାଂ ନ ଵିଦ୍ମୋ ଽଭିମତଂ ମତମ୍
ମୁଁମାନେ ତ ଅଜିତମନ ଓ ଅବିଜ୍ଞାନୀ, ଭୋଗର ଦଳା ମଧ୍ୟରେ ଆଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କହିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ମତ ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ।
ତେଷାମ୍ ଅଭିମତା ନାର୍ଯୋ ହାଵଭାଵଵିଭୂଷଣାଃ । ଜ୍ଵାଲା ନରକଵହ୍ନୀନାଂ ଯାସ୍ ତାଃ କନକରୋଚିଷଃ
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହସିବା, ଚାଲିବା ଭଙ୍ଗିମା ଦେଇ ସଜିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧୁର ରୂପରେ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ, ତଥାପି ସେମାନେ ନରକ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ର ଶିଖା ଭଳି।
ଅନର୍ଥଗହନାଶ୍ ଚାର୍ଥା ଵ୍ଯର୍ଥାର୍ଥନକଦର୍ଥନାଃ । ଦିଶନ୍ତୋ ଦୁଃଖସଂରମ୍ଭସହିତା ଆହିତାପଦଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଲୋକେ ଚାହାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଭରିଛି; ଅପରିଗ୍ରହ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା କେବଳ ଅନ୍ୟଥା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଣେ। ଏହି ଦିଗଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭରିଛି, ଏଠାରେ ସବୁଠି ବିପଦ ରହିଛି।
ଫଲବନ୍ଧୀନି କର୍ମାଣି ନାନାଚାରମଯାନି ଚ । ସୁଖଦୁଃଖାଵପୂର୍ଣାନି ତାନି ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁମଃ
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଫଳ ରେ ବାନ୍ଧିଥାଏ, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ ରେ ଗଠିତ, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ।
ପୂର୍ଣାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଧ୍ଯେଯତ୍ଯାଗଵିଲାସିନୀମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯା ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଧ୍ୟାନ ତ୍ୟାଗ ରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଭଳି ଶାନ୍ତ ରହି, ଏହି ଜଗତ ରେ ନିଜେ ନିଜେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଅନ୍ତସ୍ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵାଶୋ ଵୀତରାଗୋ ଵିଵାସନଃ । ବହିସ୍ ସର୍ଵସମାଚାରୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ମନରେ ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବାହାରେ ସମସ୍ତ କାମକାଜ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଉଦାରଃ ପେଶଲାଚାରସ୍ ସର୍ଵାଚାରାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଅନ୍ତସ୍ ସର୍ଵପରିତ୍ଯାଗୀ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ଚରିତ୍ରରେ ଉଦାର ଓ ମୃଦୁ ଆଚରଣ କର, ସମସ୍ତ ରୀତିନୀତିକୁ ଅନୁସର, କିନ୍ତୁ ମନରେ ସବୁକିଛି ଛାଡିଦେଇ, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ପ୍ରଵିଚାର୍ଯ ଦଶାସ୍ ସର୍ଵା ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛତରଂ ପଦମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ଭାଵେନାଲମ୍ବ୍ଯ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଅପରିଗ୍ରହ ଓ ଅଲ୍ପମୂଲ୍ୟ, ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ଅନ୍ତର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଆଦାଯ ବହିର୍ ଆଶୋନ୍ମୁଖେହିତଃ । ବହିସ୍ ତପ୍ତୋ ଽନ୍ତର୍ ଆଶୀତୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ମନରେ ନିରାଶାକୁ ଧାରଣ କରି, ବାହାରେ ଆଶା ଦେଖାଇ, ବାହାରେ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଇ, ମନରେ ଶାନ୍ତ ରୁହି, ଏହି ସଂସାରରେ ବିହାର କର, ରାଘବ।
ବହିଃ କୃତ୍ରିମସଂରମ୍ଭୋ ହୃଦି ସଂରମ୍ଭଵର୍ଜିତଃ । କର୍ତା ବହିର୍ ଅକର୍ତାନ୍ତର୍ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ବାହାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ପରି ଦେଖାଯାଉ, ହୃଦୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନା ରଖିବା ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ କାମ କର, ତଥାପି ମନରେ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିବା ନାହିଁ—ଏହିପରି ଭାବରେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ସର୍ଵେଷାଂ ଭାଵାନାଂ ସତ୍ଯମ୍ ଆନ୍ତରମ୍ । ଯଥେଚ୍ଛସି ତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବର ମନ୍ତର ଏକାନ୍ତ ସତ୍ୟତା ବୁଝିଛ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଚାହିଁଥିବା ପରି ଏହି ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
କୃତ୍ରିମୋଲ୍ଲାସହର୍ଷସ୍ଥଃ କୃତ୍ରିମୋଦ୍ଵେଗଦୂଷଣଃ । କୃତ୍ରିମାରମ୍ଭସଂରମ୍ଭୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
କୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରେ ରୁହ, କୃତ୍ରିମ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିବା ନାହିଁ; କୃତ୍ରିମ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ତ୍ଯକ୍ତାହଙ୍କୃତିର୍ ଆଶ୍ଵସ୍ତମତିର୍ ଆକାଶଶୋଭନଃ । ଅଗୃହୀତକଲଙ୍କାଙ୍କୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ଅହଂକାର ଛାଡି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନ ରଖି, ଆକାଶ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ, କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟତାର ଚିହ୍ନ ନ ରଖି—ଏହି ଭାବରେ ଜଗତରେ ଚାଲିବା, ରାଘବ।
ଆଶାପାଶଶତୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମସ୍ ସର୍ଵାସୁ ଵୃତ୍ତିଷୁ । ବହିଃ ପ୍ରକୃତକାର୍ଯସ୍ଥୋ ଲୋକେ ଵିହର ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏକ ଶତ ଆଶାର ଦାମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବ ରଖ, ବାହ୍ୟରେ ସାଧାରଣ କାମ କରି, ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଚାଲ।
ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ଦେହିନଃ ପରମାର୍ଥତଃ । ମିଥ୍ଯେଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଶ୍ରୀସ୍ ସଂସାରପରିଵର୍ତନା
ପରମାର୍ଥରେ ଦେହୀ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରର ଚଞ୍ଚଳତା ମାନେ ମାୟାବଦର ମିଥ୍ୟା ଖେଳ ଭଳି।
ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମୋହାଜ୍ ଜଗଦ୍ ରାଘଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜନିତପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫାରେ ଜଲଂ ତୀଵ୍ରାତପେ ଯଥା
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ମାତ୍ର ମୂଢତାର ଭ୍ରମ; ଯେପରି ତୀବ୍ର ଧୂପରେ ମାୟା ଜଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବନାରୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଅବଦ୍ଧସ୍ଯୈକରୂପସ୍ଯ ସର୍ଵଗସ୍ଯାତ୍ମନଃ କଥମ୍ । ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଦଭାଵେ ତୁ ମୋକ୍ଷଃ କସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏକ ଅବିବେକୀ, ଏକ ରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେମିତି ବନ୍ଧନ ହେବ? ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ?
ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଜାତେଯଂ ସାଂସାରୀ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତତା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାତ୍ କ୍ଷଯଂ ଯାତି ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗଧୀଃ
ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମ ତଥ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଭାବନା ଦୂରିଯାଏ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅନଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ଧିଯା । ଜାତୋ ଽସି ନିରହଙ୍କାରୋ ଵ୍ଯୋମଵତ୍ ତିଷ୍ଠ ନିର୍ମଲଃ
ତୁମେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କୁ ଜାଣିଛ; ଏବେ ତୁମର ଅହଂକାର ନାହିଁ—ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ରୁହ।
ନାସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଖିଲାସ୍ ସୁହୃଦ୍ବାନ୍ଧଵଭାଵନାଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜାସତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ କା ନାମ କିଲ ଭାଵନା
ଯଦି ତୁମେ ସେହି ନୁହଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ-ସହଯୋଗୀ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ, ତାହାକୁ କାହିଁକି ଭାବିବା?
ଅସି ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତସତ୍ତ୍ଵଵାନ୍ ଅନୁମୀଯସେ । ଇଦମ୍ପ୍ରଥମତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମାଦ୍ ଅସି କାରଣାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ସେହି, ତେବେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସତ୍ତା ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଉଛ; ଏହି ପ୍ରଥମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଭୋଗବନ୍ଧୁଜଗଦ୍ଭାଵୈଃ କର୍ମଭିଶ୍ ଚ ଶୁଭାଶୂଭୈଃ । ଆତ୍ମନୋ ନାସ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିମ୍ ଏନମ୍ ଅନୁଶୋଚସି
ଆତ୍ମାର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ଭୋଗ, ଆତ୍ମୀୟ, ଏହି ସଂସାର କିମ୍ବା କୃତ କାମ୍ୟ-ଅକାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ନାହିଁ; ତେବେ ଏହାକୁ ନେଇ କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?