ତୃଷ୍ଣଯାଶଯକୌଶିକ୍ଯା ହୃଦ୍ଯ୍ ଅମଙ୍ଗଲଭୂତଯା । ରୂଢଯା ଭଗଵାନ୍ ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ହୃଦୟରେ ଅଶୁଭ ଆଣୁଥିବା ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମହାପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
କଯାଚିଦ୍ ଏଵ ଦୈଵିକ୍ଯା ହୃଦି ଗ୍ରଥିତଯାନଯା । ତୃଷ୍ଣଯା ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରଜ୍ଜ୍ଵେଵାର୍କୋ ଽନ୍ଵହଂ କିଲ
କୌଣସି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ହୃଦୟରେ ଭଳିଭାବେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନେ ଦିନେ ଆକାଶରେ ରସି ଲାଗିଥିବା ପରି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ସର୍ଵଦୁଃଖମଯାକାରାଂ କାରାଂ ଜଗତି ଜୀଵତଃ । ତୃଷ୍ଣାଂ ପରିହର କ୍ରୂରାମ୍ ଉରଗୀମ୍ ଇଵ ଦୂରତଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ, ଏହାକୁ ଦୂରରୁ ସାପକୁ ଯେପରି ଏଡ଼ାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରୂର ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ତୃଷ୍ଣଯା ପଵନା ଵାନ୍ତି ଶୈଲାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତୃଷ୍ଣଯା । ତୃଷ୍ଣଯୈଵ ଧରା ଧାତ୍ରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣଯା ଵୃତମ୍
ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପବନ ବହେ, ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଦୃଢ଼ ରହେ, ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଧରିତ୍ରୀ ଟିକି ରହିଛି, ତିନି ଲୋକ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ।
ସର୍ଵୈଵ ଲୋକଯାତ୍ରେଯଂ ପ୍ରୋତା ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଧା ଵିମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାବଦ୍ଧା ନ କେଚନ
ସମସ୍ତ ସଂସାର ଯାତ୍ରା ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ଡୋରିରେ ଗଠିତ, ରସିରେ ବନ୍ଧା ଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା କେହି ମୁକ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ତୃଷ୍ଣାଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାସ୍ତି ନିର୍ଣୀତମ୍ ଇତି ଯୁକ୍ତିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ରାଘବ, ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼, ମନର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଦେଖ, ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରଥମଂ ତାଵଦ୍ ଆଶଯେ । ମା ଦୁରାଶାଂ ମହାବାହୋ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ତମୋମଯୀମ୍
ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସେ—‘ମୋର ନାମ ଏହି’, ହେ ମହାବାହୁ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା କଳ୍ପନା କରନି।
ଏତାଂ ଦୁଃଖପ୍ରସଵିନୀମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନାମ୍ । ନ ଭାଵଯସି ଚେଦ୍ ରାମ ତଦ୍ ବହୁଜ୍ଞେଷୁ ଗଣ୍ଯସେ
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାଁ, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ, ତେବେ ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯିବ।
ଏନାମ୍ ଅହମ୍ଭାଵମଯୀମ୍ ଅପୁଣ୍ଯାଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଯମ୍ଭାଵଶଲାକଯୈଵ । ସ୍ଵଭାଵନାଂ ଭଵ୍ଯ ଭଵାନ୍ତଭୂମୌ ଭଵାଭିଭୂତାଖିଲଭୀତିଭୂତିଃ
ଏହି ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ 'ମୁଁ' ବୋଧକୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଦଣ୍ଡରେ କାଟିଦେଉ। ଏପରେ, ତୁମେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚଳ ରହି, ସମସ୍ତ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ଅତିଗମ୍ଭୀରମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଭଗଵନ୍ ଵଚନଂ ତଵ । ଯଦ୍ ଅହଙ୍କାରତୃଷ୍ଣେ ତ୍ଵଂ ମା ଗୃହାଣେତି ଵକ୍ଷି ମାମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର—ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରସନ୍ତ୍ଯାଗଂ କରୋମି ତଦ୍ ଇମଂ ପ୍ରଭୋ । ତ୍ଯଜାମି ଦେହନାମାନଂ ସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅଶେଷତଃ
ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ମୁଁ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଦେହ ଓ ନାମର ଗଠନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି।
ଜାନୁସ୍ତମ୍ଭେନ ମହତା ଧାର୍ଯତେ ସୁତରୁର୍ ଯଥା । ଅହଙ୍କାରେଣ ଦେହୋ ଽଯଂ ତଥୈଵ କିଲ ଧାର୍ଯତେ
ଯେପରି ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖୁଟିରେ ଭଲଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରକ୍ଷଯେ ଦେହଃ କିଲାଵଶ୍ଯଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ମୂଲେ କ୍ରକଚସଂଲୂନେ ସୁମହାନ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶିଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ମୂଳ କାଟିଦିଆଯିବାରେ ଢଳିପଡ଼େ।
ତତ୍ କଥଂ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଏନଂ ଜୀଵାମି ଚ କଥଂ ମୁନେ । ଏକମ୍ ଅର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଵଦ ମେ ଵଦତାଂ ଵର
ମୁନି, ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବି ଏବଂ କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମୋତେ କହ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵାସନାତ୍ଯାଗୋ ରାମ ରାଜୀଵଲୋଚନ । ଦ୍ଵିଵିଧଃ କଥ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଧ୍ଯେଯୋ ନେଯଶ୍ ଚ ନାମତଃ
ସମସ୍ତଠାରେ, ରାମ, କମଳନୟନ, ଚେଷ୍ଟାର ତ୍ୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଭାବେ କହିଛନ୍ତି—ଏକଟି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଅହମ୍ ଏଷାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଏତେ ଚ ମମ ଜୀଵିତମ୍ । ନାହମ୍ ଏଭିର୍ ଵିନା କଶ୍ଚିନ୍ ନ ମଯୈତେ ଵିନା କିଲ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଜୀବନ, ଏମାନେ ମୋର ଜୀବନ। ଏମାନଙ୍କ ବିନା ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ବିନା ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସହ । ନାହଂ ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ନ ମେ ପଦାର୍ଥ ଇତି ଭାଵିତେ
ଏହି ଭିତର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଛାଡି, ମନରେ ଭାବିଲେ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ—ମୁଁ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ନୁହେଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମୋର ନୁହେଁ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯା ଲୀଲଯା କ୍ରିଯାଃ । ଯୋ ନୂନଂ ଵାସନାତ୍ଯାଗୋ ଧ୍ଯେଯୋ ନାମ ସ କୀର୍ତିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ମନେ ହସିଖୁସି କାମ କରାଯାଏ, ସେଇ ଗୁପ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵିକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଂ କୃତ୍ଵା ଵାସନାକ୍ଷଯମ୍ । ଜହାତି ନିର୍ମନା ଦେହଂ ସ ନେଯୋ ଵାସନାକ୍ଷଯଃ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଧରି, ଆଶାକୁ ସମାପ୍ତ କରି, ଯିଏ ଅନାସକ୍ତ ମନରେ ଦେହକୁ ଛାଡିଦିଏ, ସେଠି ଆଶାର ସମାପ୍ତି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରମଯୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାସନାଂ ଲୀଲଯୈଵ ଯଃ । ତିଷ୍ଠତି ଧ୍ଯେଯସନ୍ତ୍ଯାଗୀ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନର ଅହଂକାର ଭାବକୁ ହସିଖେଳି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଧ୍ୟେୟ ଉପରେ ମନ ରଖୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ନିର୍ମୂଲକଲନାଂ କୃତ୍ଵା ଵାସନାଂ ଯଃ କ୍ଷଯଂ ଗତଃ । ନେଯତ୍ଯାଗମଯଂ ଵିଦ୍ଧି ମୁକ୍ତଂ ତଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ମୂଳରୁ ଉଖାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନୋଭାବକୁ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ସେଠିଏ ନିଜେକୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବିରକ୍ତ ଜଣା।
ଧ୍ଯେଯଂ ତଂ ଵାସନାତ୍ଯାଗଂ କୃତ୍ଵା ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଲୀଲଯା । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନସ୍ ସୁଜନା ଜନକା ଇଵ
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ସମସ୍ତ ଧ୍ୟେୟ ଓ ମନୋଭାବକୁ ହସିଖେଳି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟ ସଜନଙ୍କ ପରି ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ନିର୍ବିକାର ରହନ୍ତି।
ନେଯଂ ତୁ ଵାସନାତ୍ଯାଗଂ କୃତ୍ଵୋପଶମମ୍ ଆଗତାଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵ ପରାପରେ
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମନୋଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁଇପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମରେ — ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ — ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵ୍ ଏତୌ ରାଘଵ ତ୍ଯାଗୌ ସମୌ ମୁକ୍ତପଦସ୍ଥିତୌ । ଦ୍ଵାଵ୍ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଯାତୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଏଵ ଵିଗତଜ୍ଵରୌ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ତ୍ୟାଗ ସମାନ ଭାବେ ମୁକ୍ତିର ଦଶାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦୁହେଁ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଦୁହେଁ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ।
ମୁକ୍ତାଵ୍ ଉତ୍ତମଵିଶ୍ଵାସେ କେଵଲଂ ଵିମଲେ ଽନଘ । ଏକସ୍ ସ୍ଥିତସ୍ ସ୍ଫୁରଦ୍ଦେହଶ୍ ଶାନ୍ତଦେହସ୍ ସ୍ଥିତୋ ଽପରଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଦୁହେଁ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ଦ! ଏଉଁଠି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ, ଅନ୍ୟଜଣେ ଶାନ୍ତ ଦେହ ସହିତ ରହିଛନ୍ତି।
ଏକସ୍ ସଦେହୋ ନିର୍ମୁକ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅପଗତଜ୍ଵରଃ । ତ୍ଯକ୍ତଦେହୋ ଵିମୁକ୍ତୋ ଽନ୍ଯୋ ଵର୍ତତେ ଽନେଯଵାସନଃ
ଜଣେ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟଜଣେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଆପତତ୍ସୁ ଯଥାକାଲଂ ସୁଖଦୁଃଖେଷ୍ଵ୍ ଅନାରତମ୍ । ନ ହୃଷ୍ଯତି ଗ୍ଲାଯତି ଵା ଯସ୍ ସ ମୁକ୍ତ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଯେପରି ହେଉ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭିତରେ କେବେ ଖୁସି ହୁଏନି, କେବେ ଦୁଃଖି ହୁଏନି—ସେଉଁଠି ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତେ ନ ସ୍ତୋ ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଵସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ସୁଷୁପ୍ତଵଦ୍ ଯଶ୍ ଚଲତି ସ ମୁକ୍ତ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହାକୁ ଭାବିବେ, ଭିତରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହେଯୋପାଦେଯକଲନେ ମମେତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇହେତି ଚ । ଯସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସମ୍ପରିକ୍ଷୀଣେ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ, 'ମୋର' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହର୍ଷାମର୍ଷଭଯକ୍ରୋଧକାମକାର୍ପଣ୍ଯଦୃଷ୍ଟିଭିଃ । ନ ପରାମୃଶ୍ଯତେ ଯୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଆକାଂକ୍ଷା, କଞ୍ଜୁସି କିମ୍ବା ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।