କ୍ଷଣମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାତି ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ଜଡା ଵିଦଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତୃଷ୍ଣାପ୍ରାଵୃଟ୍ତରଙ୍ଗିଣୀ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଇଯାଏ; ବର୍ଷାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ତୁରନ୍ତ ମୂଢ଼ମତିଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ଦୃଷ୍ଟଦୈନ୍ଯୋ ହତସ୍ଵାନ୍ତୋ ହତୌଜା ଯାତି ନୀଚତାମ୍ । ମୁହ୍ଯତେ ରୌତି ପତତି ତୃଷ୍ଣଯାଭିହତୋ ଜନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦରିଦ୍ରତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ ଏବଂ ସେ ନିମ୍ନତାକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତୃଷ୍ଣାର ଆଘାତରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, କନ୍ଦେ ଏବଂ ଲୁହେଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନ ସ୍ଥିତା କୋଟରେ ଯସ୍ଯ ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୁଜଙ୍ଗମୀ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାନିଲାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ପୁଂସୋ ହୃଦଯରନ୍ଧ୍ରଗାଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଘୁସିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣବାୟୁ ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହେ, ହୃଦୟର ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ନୂନମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତୋ ଯତ୍ର ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣନିଶାକ୍ରମଃ । ପୁଣ୍ଯାନି ତତ୍ର ଵର୍ଧନ୍ତେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁଠି ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ଧାର ସତ୍ୟସତ୍ ଅପସାରିଯାଏ, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବଢ଼େ।
ଯୋ ନ ତୃଷ୍ଣାଘୁଣାଵଲ୍ଯା କ୍ଷତଃ ପୁରୁଷପାଦପଃ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସୂନେନ ସଦା ସୋ ଽଵଭାତି ଵିକାସିନା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ତୃଷ୍ଣାର ବେପରିତ ପାଶରେ ଆଘାତ ପାଇନାହିଁ, ସେ ମଣିଷର ଜୀବନ ଗଛ ପୁଣ୍ୟର ଫୁଲରେ ସଦା ଖିଳିଥାଏ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଅନନ୍ତାକୁଲକଲ୍ଲୋଲା ଵିଵର୍ତାଵର୍ତସଙ୍କୁଲା । ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଆଶଯାରଣ୍ଯେ ତୃଷ୍ଣାମୋହନଦୀ ନୃଣାମ୍
ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଭରିଥିବା ଭ୍ରମର ନଦୀ, ମନୁଷ୍ୟର ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
ତୃଷ୍ଣଯେମେ ଜନାସ୍ ସର୍ଵେ ସୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରପତତ୍ରିଵତ୍ । ଉହ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ଏହି ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଦାସ ହୋଇ, ତାନାପୁତଳି ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଟଣାଯାନ୍ତି, ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଏକଠା ହେଉଛନ୍ତି।
ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅପି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମାପି କଠିନାଯସକର୍କଶା । ତୃଷ୍ଣା ପରଶୁଧାରେଵ ଲଗନ୍ତୀ ଵିନିକୃନ୍ତତି
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତି ଦୃଢ଼ ମୂଳ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର କୁହାଡ଼ିର ଧାର ଭଳି କାଟି ଦିଏ।
ନିପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ମୂଢସ୍ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅନୁସରଞ୍ ଜନଃ । ନୀଲାମ୍ ଅନୁପତଞ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରତୃଣଶାଖାଂ ଯଥୈଣକଃ
ଅବିବେକୀ ଲୋକ ତୃଷ୍ଣା ପଛରେ ଲାଗି, ଏକ ମୃଗ ନୀଳ ଘାସ ଦେଖି ଗଡ଼ିଯିବା ପରି ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନାପନ୍ ନାପି ଜରା ନ କ୍ଷୁତ୍ ତଥା ଜରଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଯଥା ଜରଯତି କ୍ଷାମଂ ତୃଷ୍ଣା ହୃଦଯରୂପିକା
ବାୟୁ, ବୟସ୍ କିମ୍ବା ଭୋକ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇନଥାଏ, ଯେପରି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଷି ଦେଉଛି।
ତୃଷ୍ଣଯାଶଯକୌଶିକ୍ଯା ହୃଦ୍ଯ୍ ଅମଙ୍ଗଲଭୂତଯା । ରୂଢଯା ଭଗଵାନ୍ ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ହୃଦୟରେ ଅଶୁଭ ଆଣୁଥିବା ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମହାପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
କଯାଚିଦ୍ ଏଵ ଦୈଵିକ୍ଯା ହୃଦି ଗ୍ରଥିତଯାନଯା । ତୃଷ୍ଣଯା ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରଜ୍ଜ୍ଵେଵାର୍କୋ ଽନ୍ଵହଂ କିଲ
କୌଣସି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ହୃଦୟରେ ଭଳିଭାବେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନେ ଦିନେ ଆକାଶରେ ରସି ଲାଗିଥିବା ପରି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ସର୍ଵଦୁଃଖମଯାକାରାଂ କାରାଂ ଜଗତି ଜୀଵତଃ । ତୃଷ୍ଣାଂ ପରିହର କ୍ରୂରାମ୍ ଉରଗୀମ୍ ଇଵ ଦୂରତଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ, ଏହାକୁ ଦୂରରୁ ସାପକୁ ଯେପରି ଏଡ଼ାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରୂର ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ତୃଷ୍ଣଯା ପଵନା ଵାନ୍ତି ଶୈଲାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତୃଷ୍ଣଯା । ତୃଷ୍ଣଯୈଵ ଧରା ଧାତ୍ରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣଯା ଵୃତମ୍
ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପବନ ବହେ, ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଦୃଢ଼ ରହେ, ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଧରିତ୍ରୀ ଟିକି ରହିଛି, ତିନି ଲୋକ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ।
ସର୍ଵୈଵ ଲୋକଯାତ୍ରେଯଂ ପ୍ରୋତା ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଧା ଵିମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାବଦ୍ଧା ନ କେଚନ
ସମସ୍ତ ସଂସାର ଯାତ୍ରା ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ଡୋରିରେ ଗଠିତ, ରସିରେ ବନ୍ଧା ଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା କେହି ମୁକ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ତୃଷ୍ଣାଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାସ୍ତି ନିର୍ଣୀତମ୍ ଇତି ଯୁକ୍ତିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ରାଘବ, ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼, ମନର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଦେଖ, ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରଥମଂ ତାଵଦ୍ ଆଶଯେ । ମା ଦୁରାଶାଂ ମହାବାହୋ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ତମୋମଯୀମ୍
ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସେ—‘ମୋର ନାମ ଏହି’, ହେ ମହାବାହୁ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା କଳ୍ପନା କରନି।
ଏତାଂ ଦୁଃଖପ୍ରସଵିନୀମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନାମ୍ । ନ ଭାଵଯସି ଚେଦ୍ ରାମ ତଦ୍ ବହୁଜ୍ଞେଷୁ ଗଣ୍ଯସେ
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାଁ, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ, ତେବେ ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯିବ।
ଏନାମ୍ ଅହମ୍ଭାଵମଯୀମ୍ ଅପୁଣ୍ଯାଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଯମ୍ଭାଵଶଲାକଯୈଵ । ସ୍ଵଭାଵନାଂ ଭଵ୍ଯ ଭଵାନ୍ତଭୂମୌ ଭଵାଭିଭୂତାଖିଲଭୀତିଭୂତିଃ
ଏହି ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ 'ମୁଁ' ବୋଧକୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଦଣ୍ଡରେ କାଟିଦେଉ। ଏପରେ, ତୁମେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚଳ ରହି, ସମସ୍ତ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ଅତିଗମ୍ଭୀରମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଭଗଵନ୍ ଵଚନଂ ତଵ । ଯଦ୍ ଅହଙ୍କାରତୃଷ୍ଣେ ତ୍ଵଂ ମା ଗୃହାଣେତି ଵକ୍ଷି ମାମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର—ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରସନ୍ତ୍ଯାଗଂ କରୋମି ତଦ୍ ଇମଂ ପ୍ରଭୋ । ତ୍ଯଜାମି ଦେହନାମାନଂ ସନ୍ନିଵେଶମ୍ ଅଶେଷତଃ
ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ମୁଁ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ଦେହ ଓ ନାମର ଗଠନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି।
ଜାନୁସ୍ତମ୍ଭେନ ମହତା ଧାର୍ଯତେ ସୁତରୁର୍ ଯଥା । ଅହଙ୍କାରେଣ ଦେହୋ ଽଯଂ ତଥୈଵ କିଲ ଧାର୍ଯତେ
ଯେପରି ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖୁଟିରେ ଭଲଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରକ୍ଷଯେ ଦେହଃ କିଲାଵଶ୍ଯଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ମୂଲେ କ୍ରକଚସଂଲୂନେ ସୁମହାନ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶିଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ମୂଳ କାଟିଦିଆଯିବାରେ ଢଳିପଡ଼େ।
ତତ୍ କଥଂ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଏନଂ ଜୀଵାମି ଚ କଥଂ ମୁନେ । ଏକମ୍ ଅର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଵଦ ମେ ଵଦତାଂ ଵର
ମୁନି, ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବି ଏବଂ କିପରି ବଞ୍ଚିବି? ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମୋତେ କହ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସର୍ଵତ୍ର ଵାସନାତ୍ଯାଗୋ ରାମ ରାଜୀଵଲୋଚନ । ଦ୍ଵିଵିଧଃ କଥ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ଧ୍ଯେଯୋ ନେଯଶ୍ ଚ ନାମତଃ
ସମସ୍ତଠାରେ, ରାମ, କମଳନୟନ, ଚେଷ୍ଟାର ତ୍ୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୁଇପ୍ରକାର ଭାବେ କହିଛନ୍ତି—ଏକଟି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଅହମ୍ ଏଷାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଏତେ ଚ ମମ ଜୀଵିତମ୍ । ନାହମ୍ ଏଭିର୍ ଵିନା କଶ୍ଚିନ୍ ନ ମଯୈତେ ଵିନା କିଲ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଜୀବନ, ଏମାନେ ମୋର ଜୀବନ। ଏମାନଙ୍କ ବିନା ମୁଁ କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ବିନା ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସହ । ନାହଂ ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ନ ମେ ପଦାର୍ଥ ଇତି ଭାଵିତେ
ଏହି ଭିତର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଛାଡି, ମନରେ ଭାବିଲେ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ—ମୁଁ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ନୁହେଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମୋର ନୁହେଁ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯା ଲୀଲଯା କ୍ରିଯାଃ । ଯୋ ନୂନଂ ଵାସନାତ୍ଯାଗୋ ଧ୍ଯେଯୋ ନାମ ସ କୀର୍ତିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ମନେ ହସିଖୁସି କାମ କରାଯାଏ, ସେଇ ଗୁପ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵିକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଂ କୃତ୍ଵା ଵାସନାକ୍ଷଯମ୍ । ଜହାତି ନିର୍ମନା ଦେହଂ ସ ନେଯୋ ଵାସନାକ୍ଷଯଃ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଧରି, ଆଶାକୁ ସମାପ୍ତ କରି, ଯିଏ ଅନାସକ୍ତ ମନରେ ଦେହକୁ ଛାଡିଦିଏ, ସେଠି ଆଶାର ସମାପ୍ତି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରମଯୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାସନାଂ ଲୀଲଯୈଵ ଯଃ । ତିଷ୍ଠତି ଧ୍ଯେଯସନ୍ତ୍ଯାଗୀ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଜଣେ ମନର ଅହଂକାର ଭାବକୁ ହସିଖେଳି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଧ୍ୟେୟ ଉପରେ ମନ ରଖୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।