ଦେହଗେହାଦ୍ ଗତେ ଚିତ୍ତଯକ୍ଷେ ବଲଵତାଂ ଵର । ନିରାଧିର୍ ଵିଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ତିଷ୍ଠ ନାସ୍ତି ଭଯଂ ତଵ
ମନର ଭୂତ ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଘରୁ ବାହାରିଯାଏ, ହେ ପ୍ରବଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିରାଧାର ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ; ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ନୀରାଗ ଏଵ ନିରୁପାଞ୍ଜନ ଏଵ ଚାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତାଵତୈଵ ଗଲିତା ତଵ ଚିତ୍ତସତ୍ତା । ନିର୍ଦୁଃଖମ୍ ଉତ୍ତମପଦଂ ପରମଂ ଗତୋ ଽସି ତିଷ୍ଠୋପଶାନ୍ତସକଲୈଷଣ ଏଵମ୍ ଅନ୍ତଃ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରାଗ ଓ ରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ମନର ସ୍ୱତ୍ତା ଗଳିଯାଏ; ତୁମେ ଶୋକହୀନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ରଖି ମନରେ ଅବସ୍ଥାନ କର।
ଏନାମ୍ ଅନୁସରନ୍ ରାମ ଚିତ୍ତସତ୍ତାମ୍ ଅପାଵନୀମ୍ । ସଂସାରବୀଜକଣିକାଂ ଜୀଵବନ୍ଧନଵାଗୁରାମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ମନର ସ୍ୱତ୍ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା, ସଂସାରର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୀଜକୁ ଧରିବା ପରି, ଯାହା ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ।
ଆତ୍ମା ତ୍ଯକ୍ତାତ୍ମରୂପାଭୋ ମଲିନାମ୍ ଆପତନ୍ ଦଶାମ୍ । ଚିନ୍ତାଂ ସମନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ଧତ୍ତେ ଚ କଲନାମଲମ୍
ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଚିନ୍ତାରେ ଜଡିଯାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କରେ।
ମୂର୍ଛମାନା ମହାମୋହଦାଯିନୀ ଭଯକାରିଣୀ । ତୃଷ୍ଣା ଵିଷଲତାରୂପା ମୂର୍ଛାମ୍ ଏଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭ୍ରମ ଏବଂ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ବିଷାକ୍ତ ଲତା ପରି ଆକାର ନେଇ, ମନକୁ ଅବସାଦ ଦେଇଦିଏ।
ଯଦା ଯଦୋଦେତି ତଦା ମହାମୋହପ୍ରଦାଯିନୀ । ତୃଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣନିଶେଵେଯମ୍ ଅନନ୍ତାନ୍ଧ୍ଯଵିକାରିଣୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅନ୍ଧତାରେ ରହିଥାଏ।
କଲ୍ପାନଲଶିଖାଦାହଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତା ହରାଦଯଃ । ତୃଷ୍ଣାନଲଶିଖାଦାହଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତା ନ କେଚନ
ଶିବାଦି ଦେବତାମାନେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାକୁ ସହିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣା ସୁଦୀର୍ଘା ଚ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେ ସଦା ନିଜେ । ଶୀତଲେଵାସୁଖୋଦର୍କା ଘୋରା ତୃଷ୍ଣାକୃପାଣିକା
ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଳା ଏବଂ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ତଳୱାର ସଦା ନିଜ ଦେହରେ ରହିଥାଏ; ବାହାରେ ଶୀତଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦୁରନ୍ତାନି ଦୁର୍ଧରାଣ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧତାନି ଚ । ତୃଷ୍ଣାଵଲ୍ଲ୍ଯାଃ ଫଲାନୀହ ତାନି ଦୁଃଖାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅପରିମିତ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଆକାଂକ୍ଷାର ଲତାର ଫଳ।
ଅଦୃଶ୍ଯୈଵାତ୍ତି ମାଂସାସ୍ଥିରୁଧିରାଦି ଶରୀରକାତ୍ । ମନୋବିଲଵିଲୀନୈଷା ତୃଷ୍ଣାଵନଶୁନୀ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦେହର ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଖାଇଯାଏ; ମନ ସହିତ ମିଶିଯାଇଥିବା ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ ମାନବକୁ ଚୁଷିଯାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାତି ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ଜଡା ଵିଦଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତୃଷ୍ଣାପ୍ରାଵୃଟ୍ତରଙ୍ଗିଣୀ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଇଯାଏ; ବର୍ଷାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ତୁରନ୍ତ ମୂଢ଼ମତିଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ଦୃଷ୍ଟଦୈନ୍ଯୋ ହତସ୍ଵାନ୍ତୋ ହତୌଜା ଯାତି ନୀଚତାମ୍ । ମୁହ୍ଯତେ ରୌତି ପତତି ତୃଷ୍ଣଯାଭିହତୋ ଜନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦରିଦ୍ରତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ ଏବଂ ସେ ନିମ୍ନତାକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତୃଷ୍ଣାର ଆଘାତରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, କନ୍ଦେ ଏବଂ ଲୁହେଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନ ସ୍ଥିତା କୋଟରେ ଯସ୍ଯ ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୁଜଙ୍ଗମୀ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାନିଲାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ପୁଂସୋ ହୃଦଯରନ୍ଧ୍ରଗାଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଘୁସିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣବାୟୁ ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହେ, ହୃଦୟର ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ନୂନମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତୋ ଯତ୍ର ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣନିଶାକ୍ରମଃ । ପୁଣ୍ଯାନି ତତ୍ର ଵର୍ଧନ୍ତେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁଠି ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ଧାର ସତ୍ୟସତ୍ ଅପସାରିଯାଏ, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବଢ଼େ।
ଯୋ ନ ତୃଷ୍ଣାଘୁଣାଵଲ୍ଯା କ୍ଷତଃ ପୁରୁଷପାଦପଃ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସୂନେନ ସଦା ସୋ ଽଵଭାତି ଵିକାସିନା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ତୃଷ୍ଣାର ବେପରିତ ପାଶରେ ଆଘାତ ପାଇନାହିଁ, ସେ ମଣିଷର ଜୀବନ ଗଛ ପୁଣ୍ୟର ଫୁଲରେ ସଦା ଖିଳିଥାଏ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଅନନ୍ତାକୁଲକଲ୍ଲୋଲା ଵିଵର୍ତାଵର୍ତସଙ୍କୁଲା । ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଆଶଯାରଣ୍ଯେ ତୃଷ୍ଣାମୋହନଦୀ ନୃଣାମ୍
ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଭରିଥିବା ଭ୍ରମର ନଦୀ, ମନୁଷ୍ୟର ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
ତୃଷ୍ଣଯେମେ ଜନାସ୍ ସର୍ଵେ ସୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରପତତ୍ରିଵତ୍ । ଉହ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ଏହି ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଦାସ ହୋଇ, ତାନାପୁତଳି ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଟଣାଯାନ୍ତି, ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଏକଠା ହେଉଛନ୍ତି।
ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅପି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମାପି କଠିନାଯସକର୍କଶା । ତୃଷ୍ଣା ପରଶୁଧାରେଵ ଲଗନ୍ତୀ ଵିନିକୃନ୍ତତି
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତି ଦୃଢ଼ ମୂଳ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର କୁହାଡ଼ିର ଧାର ଭଳି କାଟି ଦିଏ।
ନିପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ମୂଢସ୍ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅନୁସରଞ୍ ଜନଃ । ନୀଲାମ୍ ଅନୁପତଞ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରତୃଣଶାଖାଂ ଯଥୈଣକଃ
ଅବିବେକୀ ଲୋକ ତୃଷ୍ଣା ପଛରେ ଲାଗି, ଏକ ମୃଗ ନୀଳ ଘାସ ଦେଖି ଗଡ଼ିଯିବା ପରି ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନାପନ୍ ନାପି ଜରା ନ କ୍ଷୁତ୍ ତଥା ଜରଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଯଥା ଜରଯତି କ୍ଷାମଂ ତୃଷ୍ଣା ହୃଦଯରୂପିକା
ବାୟୁ, ବୟସ୍ କିମ୍ବା ଭୋକ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇନଥାଏ, ଯେପରି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଷି ଦେଉଛି।
ତୃଷ୍ଣଯାଶଯକୌଶିକ୍ଯା ହୃଦ୍ଯ୍ ଅମଙ୍ଗଲଭୂତଯା । ରୂଢଯା ଭଗଵାନ୍ ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଵାମନତାଂ ଗତଃ
ହୃଦୟରେ ଅଶୁଭ ଆଣୁଥିବା ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମହାପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।
କଯାଚିଦ୍ ଏଵ ଦୈଵିକ୍ଯା ହୃଦି ଗ୍ରଥିତଯାନଯା । ତୃଷ୍ଣଯା ଭ୍ରାମ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରଜ୍ଜ୍ଵେଵାର୍କୋ ଽନ୍ଵହଂ କିଲ
କୌଣସି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ହୃଦୟରେ ଭଳିଭାବେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନେ ଦିନେ ଆକାଶରେ ରସି ଲାଗିଥିବା ପରି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲିଥାଏ।
ସର୍ଵଦୁଃଖମଯାକାରାଂ କାରାଂ ଜଗତି ଜୀଵତଃ । ତୃଷ୍ଣାଂ ପରିହର କ୍ରୂରାମ୍ ଉରଗୀମ୍ ଇଵ ଦୂରତଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବନ୍ଧନର ମୂଳ କାରଣ, ଏହାକୁ ଦୂରରୁ ସାପକୁ ଯେପରି ଏଡ଼ାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରୂର ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ତୃଷ୍ଣଯା ପଵନା ଵାନ୍ତି ଶୈଲାସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତୃଷ୍ଣଯା । ତୃଷ୍ଣଯୈଵ ଧରା ଧାତ୍ରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣଯା ଵୃତମ୍
ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପବନ ବହେ, ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଦୃଢ଼ ରହେ, ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଧରିତ୍ରୀ ଟିକି ରହିଛି, ତିନି ଲୋକ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ।
ସର୍ଵୈଵ ଲୋକଯାତ୍ରେଯଂ ପ୍ରୋତା ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଧା ଵିମୁଚ୍ଯନ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାବଦ୍ଧା ନ କେଚନ
ସମସ୍ତ ସଂସାର ଯାତ୍ରା ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ଡୋରିରେ ଗଠିତ, ରସିରେ ବନ୍ଧା ଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା କେହି ମୁକ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ତୃଷ୍ଣାଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଯଜ ସଙ୍କଲ୍ପଵର୍ଜନାତ୍ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାସ୍ତି ନିର୍ଣୀତମ୍ ଇତି ଯୁକ୍ତିତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ରାଘବ, ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼, ମନର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ଦେଖ, ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା କୌଣସି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ।
ଅଯଂ ନାମାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରଥମଂ ତାଵଦ୍ ଆଶଯେ । ମା ଦୁରାଶାଂ ମହାବାହୋ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ତମୋମଯୀମ୍
ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସେ—‘ମୋର ନାମ ଏହି’, ହେ ମହାବାହୁ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା କଳ୍ପନା କରନି।
ଏତାଂ ଦୁଃଖପ୍ରସଵିନୀମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନାମ୍ । ନ ଭାଵଯସି ଚେଦ୍ ରାମ ତଦ୍ ବହୁଜ୍ଞେଷୁ ଗଣ୍ଯସେ
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ବୋଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାଁ, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ, ତେବେ ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯିବ।
ଏନାମ୍ ଅହମ୍ଭାଵମଯୀମ୍ ଅପୁଣ୍ଯାଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଯମ୍ଭାଵଶଲାକଯୈଵ । ସ୍ଵଭାଵନାଂ ଭଵ୍ଯ ଭଵାନ୍ତଭୂମୌ ଭଵାଭିଭୂତାଖିଲଭୀତିଭୂତିଃ
ଏହି ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ 'ମୁଁ' ବୋଧକୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଦଣ୍ଡରେ କାଟିଦେଉ। ଏପରେ, ତୁମେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚଳ ରହି, ସମସ୍ତ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ଅତିଗମ୍ଭୀରମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଭଗଵନ୍ ଵଚନଂ ତଵ । ଯଦ୍ ଅହଙ୍କାରତୃଷ୍ଣେ ତ୍ଵଂ ମା ଗୃହାଣେତି ଵକ୍ଷି ମାମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର—ଯେଉଁଥିରେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।