ଚିତ୍ତତାଶୃଙ୍ଖଲାମ୍ ଏନାଂ ସ୍ଵରୂପଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତିଭିଃ । ବଲାଚ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୋ ସ୍ଵାତ୍ମସିଂହଂ ଵିମୋଚଯ
ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ମନର ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଦେ, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସିଂହକୁ ମୁକ୍ତ କର।
ପରମାତ୍ମଦଶାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚେତ୍ଯଂ ପରିପତନ୍ ମଲମ୍ । ଯଦା ଗଚ୍ଛସି ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଚେତ୍ଯଂ ସମ୍ପଦ୍ଯସେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ପରମ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଜଗତୀୟ ବସ୍ତୁର ଅଶୁଚିତାରେ ପଡ଼ିଯାଅ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କର, ସେଇ ବସ୍ତୁରେ ତୁମେ ପରିଣତ ହୁଅ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ସଚ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗସଂଵିଦା । ମନସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଦୁଃଖି କ୍ଷୀଯତେ ତ୍ଯକ୍ତଯା ତଯା
ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ଯାହାକୁ ଅସ୍ତି ବୋଲି ଅଙ୍ଗଗତ ଜ୍ଞାନରେ ଜଣାଯାଏ, ମନ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସେଠାରୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସଂଵିଦୋଦଯେ । କ୍ଵ ଚେତ୍ତା କ୍ଵ ଚ ଵା ଚିତ୍ତଂ କିଂ ଚେତ୍ଯଂ ଚିନ୍ତନଂ ଚ କିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ ଯେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ହିଁ', ସେତେବେଳେ କେଉଁଠି ଚିନ୍ତା, କେଉଁଠି ମନ, କ'ଣ ବସ୍ତୁ, ଏବଂ କ'ଣ ଚିନ୍ତନ?
ଅହମ୍ ଆତ୍ମେତି ଜୀଵୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତାଵଚ୍ ଚିତ୍ତକଂ ଵିଦୁଃ । ଅନେନେଦମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ରାଘଵ ତନ୍ଯତେ
ମନକୁ କେବଳ ଏତିକି ବୋଲି କୁହାଯାଏ—'ମୁଁ ଆତ୍ମା', 'ମୁଁ ଜୀବ'; ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାଘବ, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଚାଲିଯାଏ।
ଅହମ୍ ଆତ୍ମା ନ ଜୀଵାଖ୍ଯାସ୍ ସତ୍ତାସ୍ ସନ୍ତୀତରାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିତ୍ତୋପଶମଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଆତ୍ମା, ଏହି ଜୀବ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ସେ ନୁହେଁ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ତା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଚିତ୍ତର ଶାନ୍ତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଜାତେ ରାଘଵ ନିଶ୍ଚଯେ । ଅସତ୍ତା ଚେତସୋ ଜାତା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ଯେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ହିଁ', ସେତେବେଳେ ମନରେ ଅସତ୍ତାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସତ୍ଯାଵବୋଧେନ ସ୍ଵାତ୍ମୈଵେଦମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତେ । ମନସ୍ ସୁଗଲିତଂ ଵିଦ୍ଧି ସୂର୍ଯଭାସା ତମୋ ଯଥା
ଏପରି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ଯେ, 'ଏହି ସବୁ ମୋର ଆତ୍ମା', ସେତେବେଳେ ମନ ଗଳିଯାଇଛି ବୋଲି ଜାଣ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ।
ମନସ୍ସର୍ପଶ୍ ଶରୀରସ୍ଥୋ ଯାଵତ୍ ତାଵନ୍ ମହଦ୍ ଭଯମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଉତ୍ସାରିତେ ଯୋଗାଦ୍ ଭଯସ୍ଯାଵସରଃ କୁତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ସାପ ଦେହରେ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଭୟ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଭୟ ପାଇଁ କୌଣସି ସୁଯୋଗ ରହିନଥାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରୋତ୍ଥିତଶ୍ ଚିତ୍ତଵେତାଲୋ ଭଵତାନଘ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନେନ ମନ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରସଭଂ ଵିନିପାତ୍ଯତାମ୍
ହେ ପାପହୀନ, ମନର ଭୂତ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେହି ଭ୍ରମକୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦମନ କର।
ଦେହଗେହାଦ୍ ଗତେ ଚିତ୍ତଯକ୍ଷେ ବଲଵତାଂ ଵର । ନିରାଧିର୍ ଵିଗତୋଦ୍ଵେଗଂ ତିଷ୍ଠ ନାସ୍ତି ଭଯଂ ତଵ
ମନର ଭୂତ ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଘରୁ ବାହାରିଯାଏ, ହେ ପ୍ରବଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିରାଧାର ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରୁହ; ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ନୀରାଗ ଏଵ ନିରୁପାଞ୍ଜନ ଏଵ ଚାସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତାଵତୈଵ ଗଲିତା ତଵ ଚିତ୍ତସତ୍ତା । ନିର୍ଦୁଃଖମ୍ ଉତ୍ତମପଦଂ ପରମଂ ଗତୋ ଽସି ତିଷ୍ଠୋପଶାନ୍ତସକଲୈଷଣ ଏଵମ୍ ଅନ୍ତଃ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରାଗ ଓ ରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ମନର ସ୍ୱତ୍ତା ଗଳିଯାଏ; ତୁମେ ଶୋକହୀନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ରଖି ମନରେ ଅବସ୍ଥାନ କର।
ଏନାମ୍ ଅନୁସରନ୍ ରାମ ଚିତ୍ତସତ୍ତାମ୍ ଅପାଵନୀମ୍ । ସଂସାରବୀଜକଣିକାଂ ଜୀଵବନ୍ଧନଵାଗୁରାମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ମନର ସ୍ୱତ୍ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା, ସଂସାରର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୀଜକୁ ଧରିବା ପରି, ଯାହା ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ।
ଆତ୍ମା ତ୍ଯକ୍ତାତ୍ମରୂପାଭୋ ମଲିନାମ୍ ଆପତନ୍ ଦଶାମ୍ । ଚିନ୍ତାଂ ସମନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ଧତ୍ତେ ଚ କଲନାମଲମ୍
ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଚିନ୍ତାରେ ଜଡିଯାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କରେ।
ମୂର୍ଛମାନା ମହାମୋହଦାଯିନୀ ଭଯକାରିଣୀ । ତୃଷ୍ଣା ଵିଷଲତାରୂପା ମୂର୍ଛାମ୍ ଏଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭ୍ରମ ଏବଂ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ବିଷାକ୍ତ ଲତା ପରି ଆକାର ନେଇ, ମନକୁ ଅବସାଦ ଦେଇଦିଏ।
ଯଦା ଯଦୋଦେତି ତଦା ମହାମୋହପ୍ରଦାଯିନୀ । ତୃଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣନିଶେଵେଯମ୍ ଅନନ୍ତାନ୍ଧ୍ଯଵିକାରିଣୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅନ୍ଧତାରେ ରହିଥାଏ।
କଲ୍ପାନଲଶିଖାଦାହଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତା ହରାଦଯଃ । ତୃଷ୍ଣାନଲଶିଖାଦାହଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତା ନ କେଚନ
ଶିବାଦି ଦେବତାମାନେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାକୁ ସହିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାକୁ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣା କୃଷ୍ଣା ସୁଦୀର୍ଘା ଚ ଵହତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେ ସଦା ନିଜେ । ଶୀତଲେଵାସୁଖୋଦର୍କା ଘୋରା ତୃଷ୍ଣାକୃପାଣିକା
ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଳା ଏବଂ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ତଳୱାର ସଦା ନିଜ ଦେହରେ ରହିଥାଏ; ବାହାରେ ଶୀତଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଯାନ୍ଯ୍ ଏତାନି ଦୁରନ୍ତାନି ଦୁର୍ଧରାଣ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧତାନି ଚ । ତୃଷ୍ଣାଵଲ୍ଲ୍ଯାଃ ଫଲାନୀହ ତାନି ଦୁଃଖାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅପରିମିତ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଆକାଂକ୍ଷାର ଲତାର ଫଳ।
ଅଦୃଶ୍ଯୈଵାତ୍ତି ମାଂସାସ୍ଥିରୁଧିରାଦି ଶରୀରକାତ୍ । ମନୋବିଲଵିଲୀନୈଷା ତୃଷ୍ଣାଵନଶୁନୀ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦେହର ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ଖାଇଯାଏ; ମନ ସହିତ ମିଶିଯାଇଥିବା ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାର ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ ମାନବକୁ ଚୁଷିଯାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାତି ଶୂନ୍ଯତାମ୍ । ଜଡା ଵିଦଲଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତୃଷ୍ଣାପ୍ରାଵୃଟ୍ତରଙ୍ଗିଣୀ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଇଯାଏ; ବର୍ଷାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ତୁରନ୍ତ ମୂଢ଼ମତିଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ।
ଦୃଷ୍ଟଦୈନ୍ଯୋ ହତସ୍ଵାନ୍ତୋ ହତୌଜା ଯାତି ନୀଚତାମ୍ । ମୁହ୍ଯତେ ରୌତି ପତତି ତୃଷ୍ଣଯାଭିହତୋ ଜନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦରିଦ୍ରତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଶକ୍ତି ହରାଯାଏ ଏବଂ ସେ ନିମ୍ନତାକୁ ଚାଲିଯାଏ; ତୃଷ୍ଣାର ଆଘାତରେ ସେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, କନ୍ଦେ ଏବଂ ଲୁହେଇ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନ ସ୍ଥିତା କୋଟରେ ଯସ୍ଯ ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୁଜଙ୍ଗମୀ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣାନିଲାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ପୁଂସୋ ହୃଦଯରନ୍ଧ୍ରଗାଃ
ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଘୁସିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣବାୟୁ ସ୍ଥିର ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହେ, ହୃଦୟର ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ନୂନମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତୋ ଯତ୍ର ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣନିଶାକ୍ରମଃ । ପୁଣ୍ଯାନି ତତ୍ର ଵର୍ଧନ୍ତେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵେନ୍ଦଵଃ
ଯେଉଁଠି ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ଧାର ସତ୍ୟସତ୍ ଅପସାରିଯାଏ, ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବଢ଼େ।
ଯୋ ନ ତୃଷ୍ଣାଘୁଣାଵଲ୍ଯା କ୍ଷତଃ ପୁରୁଷପାଦପଃ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସୂନେନ ସଦା ସୋ ଽଵଭାତି ଵିକାସିନା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ତୃଷ୍ଣାର ବେପରିତ ପାଶରେ ଆଘାତ ପାଇନାହିଁ, ସେ ମଣିଷର ଜୀବନ ଗଛ ପୁଣ୍ୟର ଫୁଲରେ ସଦା ଖିଳିଥାଏ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଅନନ୍ତାକୁଲକଲ୍ଲୋଲା ଵିଵର୍ତାଵର୍ତସଙ୍କୁଲା । ପ୍ରଵହତ୍ଯ୍ ଆଶଯାରଣ୍ଯେ ତୃଷ୍ଣାମୋହନଦୀ ନୃଣାମ୍
ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଭରିଥିବା ଭ୍ରମର ନଦୀ, ମନୁଷ୍ୟର ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
ତୃଷ୍ଣଯେମେ ଜନାସ୍ ସର୍ଵେ ସୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରପତତ୍ରିଵତ୍ । ଉହ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ଏହି ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାରେ ଦାସ ହୋଇ, ତାନାପୁତଳି ଭଳି ଏଠୁ ସେଠୁ ଟଣାଯାନ୍ତି, ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ପୁଣି ଏକଠା ହେଉଛନ୍ତି।
ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅପି ସୁସୂକ୍ଷ୍ମାପି କଠିନାଯସକର୍କଶା । ତୃଷ୍ଣା ପରଶୁଧାରେଵ ଲଗନ୍ତୀ ଵିନିକୃନ୍ତତି
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତି ଦୃଢ଼ ମୂଳ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର କୁହାଡ଼ିର ଧାର ଭଳି କାଟି ଦିଏ।
ନିପତତ୍ଯ୍ ଅଵଟେ ମୂଢସ୍ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅନୁସରଞ୍ ଜନଃ । ନୀଲାମ୍ ଅନୁପତଞ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରତୃଣଶାଖାଂ ଯଥୈଣକଃ
ଅବିବେକୀ ଲୋକ ତୃଷ୍ଣା ପଛରେ ଲାଗି, ଏକ ମୃଗ ନୀଳ ଘାସ ଦେଖି ଗଡ଼ିଯିବା ପରି ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ନାପନ୍ ନାପି ଜରା ନ କ୍ଷୁତ୍ ତଥା ଜରଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଯଥା ଜରଯତି କ୍ଷାମଂ ତୃଷ୍ଣା ହୃଦଯରୂପିକା
ବାୟୁ, ବୟସ୍ କିମ୍ବା ଭୋକ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇନଥାଏ, ଯେପରି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଷି ଦେଉଛି।