ଵିନାଶାଯୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜଡଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅନାରତୋଦଯାପାଯା ବୁଦ୍ବୁଦା ଜଲଧିଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ଅବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଜଡ଼ ଦେହରେ କେବଳ ନଶ୍ୱରତା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଲବୁଲି ଯେପରି ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାନ୍ତି।
କିଯନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ପଶଵଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପ୍ରତିମଣ୍ଡଲମ୍ । ସୂନାଵଦ୍ଭିର୍ ନିହନ୍ଯନ୍ତେ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଦେଖ, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେ ଜଣେ କସାଇ ଅନେକ ପଶୁକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଅର୍ବୁଦାନ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ହନ୍ତି କ୍ଷୁପାଜାଲେଷୁ ଚାନ୍ଵହମ୍ । ଦଂଶାନାଂ ମଷକାନାଂ ଚ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତିଦିନ ବାୟୁ ଗଛର ଝାଡିରେ ଅଗଣିତ ପୋକାମାକୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ମାଛି ଓ ମଶାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଦିଶଂ ପ୍ରତି ଗିରୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ପୁଲିନ୍ଦୌଘା ଵନେ ଵନେ । ନିଘ୍ନନ୍ତି ପ୍ରାଣିଲକ୍ଷାଣି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାରିମାନେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଜଲେ ଜଲଚରଵ୍ଯୂହାତ୍ ତନୁଂ ସ୍ଥୂଲୋ ନିକୃନ୍ତତି । ଗ୍ରାସାଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ମତ୍ସ୍ଯଃ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପାଣିରେ ଅନେକ ପାଣିପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଠୁଲ ମାଛ ପ୍ରତିଦିନ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ମାରିଦେଉଛି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଗୃଧ୍ରଶ୍ଯେନାଦଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପକ୍ଷିପୂଗଂ ଵିହଙ୍ଗମାଃ । ଅନାରତଂ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟେନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନିରନ୍ତର ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଅବସର ଅଛି?
ଲିକ୍ଷାମ୍ ଅଣୁକଣକ୍ଷାମାଂ କ୍ଷୁଧା ଖାଦତି ମକ୍ଷିକା । ତାଂ କୋଶକାରଃ କ୍ଷୁଧିତୋ ଦଂଶସ୍ ତମ୍ ଅପି ଚଞ୍ଚଲଃ
ମକି ତାଙ୍କର ଭୋକରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କୀଟ ଓ ଧୂଳିକଣା ଖାଏ; ଏହି ମକିକୁ ଭୋକା ମକଡ଼ା ଖାଏ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ମାଛି ଏହି ମକଡ଼ାକୁ କଟେ।
ତଂ ଦଂଶଂ ଦର୍ଦୁରୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵ୍ଯାଲସ୍ ତମ୍ ଅପି ଦର୍ଦୁରମ୍ । ସର୍ପମ୍ ଉଗ୍ରଖରୋ ହନ୍ତି ବଭ୍ରୁଶ୍ ଚୈନଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଏହି ମାଛିକୁ ବାଉଲି ଖାଏ, ବାଉଲିକୁ ସାପ ଖାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ନେଉଳ ସାପକୁ ମାରେ, ଏବଂ ବିହଙ୍ଗ ଏହି ନେଉଳକୁ ମାରେ।
ବଭ୍ରୁଂ ହିନସ୍ତି ମାର୍ଜାରୋ ମାର୍ଜାରଂ ଶ୍ଵା ନିକୃନ୍ତତି । ଋକ୍ଷଃ କୌଲେଯକଂ ହନ୍ତି ଋକ୍ଷଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ନିକୃନ୍ତତି
ବିହଙ୍ଗକୁ ବିଲେଇ ମାରେ, ବିଲେଇକୁ କୁକୁର ମାରେ, କୁକୁରକୁ ଭାଲୁ ମାରେ, ଏବଂ ଭାଲୁକୁ ବାଘ ମାରେ।
ସିଂହୋ ଽଭିଭଵତି ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଶରଭସ୍ ସିଂହମ୍ ଅତ୍ତି ଚ । ଶରଭୋ ନାଶମ୍ ଆଯାତି ମତ୍ତମେଘଵିଲଙ୍ଘନେ
ସିଂହ ବାଘକୁ ଜିତିଥାଏ, ଶରଭ ସିଂହକୁ ଖାଏ, ଏବଂ ଶରଭ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଝାପ ଦେଲେ ନାଶ ପାଏ।
ମେଘା ଵାତୈର୍ ଵିଧୂଯନ୍ତେ ଵାଯଵୋ ଗିରିଭିର୍ ଜିତାଃ । ଗିରଯୋ ଵଜ୍ରନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଶ୍ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଵଶଗଃ ପଵିଃ
ମେଘକୁ ପବନ ଉଡାଇଦେଉଛି, ପବନକୁ ପାହାଡ଼ ରୋକିଦେଉଛି, ପାହାଡ଼କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉଛି, ଏହି ବଜ୍ର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଧ୍ରିଯତେ ଶକ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଗଚ୍ଛତି ଜନ୍ତୁତାମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାଵେଶଜରାମରଣମାଲିତାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମୋହ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ।
ଜନ୍ତଵୋ ଽପି ମହାକାଯା ଅପି ଵିଦ୍ଯାଯୁଧାନ୍ଵିତାଃ । ଲିକ୍ଷାଭିର୍ ଅଙ୍ଗଲଗ୍ନାଭିର୍ ଉପଜୀଵ୍ଯନ୍ତ ଏଵ ହି
ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀରକୁ ଲାଗିଥିବା ଛୋଟ ଉକୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି।
ଅଜସ୍ରମ୍ ଏଵମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଂ ଭୂତଜଙ୍ଗଲମ୍ । ପରସ୍ପରମ୍ ଅଲଂ ମୋହାଦ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ସବୁଜଣ୍ତୁମାନେ ସଦା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଛିଣ୍ଡାଯାଉଛନ୍ତି, ମୂଢତାରେ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଉଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଅନାରତଂ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଵିଵିଧା ଭୂତଜାତଯଃ । ଅନାରତଂ ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରାଃ କକୁଭଂ ପ୍ରତି
ନିରନ୍ତର ଭାବେ ନାନା ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ନଶିଯାଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ନିରନ୍ତର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଜଲକୋଶେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ମତ୍ସ୍ଯେଭମକରାଦଯଃ । ଭୂମାଵ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ କୀଟୌଘା ଵୃଶ୍ଚିକାଦଯଃ
ପାଣିର ଭିତରେ ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ମାଟି ଭିତରେ କୀଟ, ବିଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଽପି ଜାଯନ୍ତେ ଆକାଶେ ଵିହଗାଦଯଃ । ଵନଵୀଥୀଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମୃଗାଦଯଃ
ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ରାସ୍ତାରେ ସିଂହ, ବାଘ, ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଣ୍ଯଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଜାଯନ୍ତେ ଲିକ୍ଷାଯୂକାପିପୀଲକାଃ । ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଘୁଣାଜଗରଜାତଯଃ
ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଦେହରେ ମଧୁ ଉଠିଥାଏ ଉକୁନ, ଚିପୁଣି ଓ ପିପିଳିକା; ଅଚଳ ଜିନିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଘୁଣ, ଅଜଗର ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରଜାତି।
ଶିଲାନ୍ତରେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ କୀଟଭେକଘୁଣାଦଯଃ । ଵିଷ୍ଠାଯାମ୍ ଅପି ଜାଯନ୍ତେ ନାନାକୀଟଗଣାସ୍ ତଥା
ପାହାଡ଼ ଓ ପଥର ଭିତରେ ମଧୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି କୀଟ, ବାଙ୍ଗ, ଘୁଣ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ମଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଷୁ ଜନ୍ମସ୍ଵ୍ ଅପଚଯେଷୁ ଚ । ଅଜସ୍ରଂ କରୁଣାଵନ୍ତୋ ନନ୍ଦନ୍ତୂପରୁଦନ୍ତୁ ଵା
ଏଭଳି ଅନେକ ଅଗଣିତ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ମଧ୍ୟରେ, କେହି ଦୟାଳୁ, କେହି ଖୁସି, କେହି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବେ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନାରତମୃତାଵ୍ ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନାରତସମୁଦ୍ଭଵେ । ସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମେ ଯୁକ୍ତା ନ ତୁଷ୍ଟିର୍ ନ ଚ ଦୁଃଖିତା
ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅବିରତ ଚାଲିଛି ଓ ସଂସାରର ଭ୍ରମ ରହିଛି, ସେଠାରେ ନ ସନ୍ତୋଷ ରହିଛି, ନ ଦୁଃଖ।
ପଙ୍କ୍ତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵମ୍ ଏଵେମା ଵୃକ୍ଷପର୍ଣଗଣୈସ୍ ସହ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀଯନ୍ତେ ଭୂତାନାଂ ଭୂରିସମ୍ଭଵାଃ
ଯେପରି ଗଛର ପତ୍ରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ଏକାଠି ହୋଇ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଯଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ କୁବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଦଯାଵାନ୍ ଦୁଃଖମାର୍ଜନେ । ସ ହସ୍ତଚ୍ଛତ୍ତ୍ରନିର୍ମୃଷ୍ଟସୂର୍ଯାଂଶୁଃ ଖେଦମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୟାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ହସ୍ତଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଯେପରି ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦୂର କରେ, ସେପରି ହୁଏ।
ନ ତିର୍ଯକ୍ସମଧର୍ମାଣ ଉପଦେଶ୍ଯା ନରା ଭୁଵି । କଥାପ୍ରକଥନେନାର୍ଥଃ କସ୍ ସ୍ଥାଣୁଵିକଟେ ଵନେ
ଯେଉଁମାନେ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଅବିବେକୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ କିଛି ଶିଖେଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜଙ୍ଗଲରେ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କଥା କହିବାର କ'ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?
କିଂ କିଲୋତ୍ଫାଲମନସାଂ ପଶୂନାଂ ଚ ଵିଶେଷଣମ୍ । କୃଷ୍ଯନ୍ତେ ପଶଵୋ ରଜ୍ଜ୍ଵା ମନସା ମୂଢଚେତସଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରିବାର କ'ଣ ଦରକାର? ପଶୁମାନେ ରସ୍ସୀରେ ବାନ୍ଧାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ମୂଢ଼ମନା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମନରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ସ୍ଵଚିତ୍ତପଙ୍କମଗ୍ନାନାଂ ସ୍ଵାଶାଂଶରଚିତାତ୍ମନାମ୍ । ମୂର୍ଖାଣାମ୍ ଆପଦମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରରୁଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଉପଲା ଅପି
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନର କାଦରେ ଡୁବିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଗଠିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅବିବେକ ଦେଖି, ପଥରମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଉଠେ।
ଅନିର୍ଜିତାତ୍ମଚିତ୍ତାନାମ୍ ଅନନ୍ତା ଦୁଃଖରାଶଯଃ । ତନ୍ମାର୍ଜନେ କୃତପ୍ରଜ୍ଞୋ ନାତସ୍ ସମ୍ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ସେହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଵିନିର୍ଜିତାତ୍ମଚିତ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖାନି ରଘୁନନ୍ଦନ । ସୁନିଵାର୍ଯାଣି ତେନାତ୍ର ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରଵର୍ତତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ ଜିତ କରିଛନ୍ତି, ରଘୁବଂଶୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ରୋକିହେବାଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ଯିଏ ଜଣେ ଜଣାଯିବାକୁଥିବା କଥାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏହିପରି ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁ।
ମନୋ ନାସ୍ତି ମହାବାହୋ ମା ମୁଧୈତତ୍ ପ୍ରକଲ୍ପଯ । ଅନେନ କଲ୍ପିତେନ ତ୍ଵଂ ଵେତାଲେନେଵ ହନ୍ଯସେ
ମନ ମାନେ କିଛି ନାହିଁ, ମହାବଳଶାଳୀ; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନିଅ। ଏହି କଳ୍ପିତ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୂତର ଆଘାତ ପରି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛ।
ଯାଵଦ୍ ଵିସ୍ମୃତଵାନ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ମୂଢୋ ଽଭଵଦ୍ ଭଵାନ୍ । ତାଵତ୍ ତଵ ମନୋଵ୍ଯାଲୋ ବଭୂଵାଭ୍ଯୁଦିତସ୍ ତତଃ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଗଲା, ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଲା, ସେତେବେଳେ ତୁମ ମନର ସାପ ଜନ୍ମ ନେଇ ଉଭୟାସିଲା।