ଵିରାମଵାସନାପାସ୍ତସମସ୍ତଭଵଵାସନାଃ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅମୃତାମ୍ଭୋଧିଵୀଚୀଵିଲୁଲିତା ଇଵ
ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ମନେ ହେଲା ଯେ ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସୁଛନ୍ତି।
ତା ଗିରୋ ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ରାର୍ପିତୈର୍ ଇଵ । ସଂଶ୍ରୁତାଶ୍ ଶୃଣୁକୈର୍ ଅନ୍ତର୍ ଆନନ୍ଦପରିପୀଵରୈଃ
ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ କଥାଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କ କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଗଲା ଓ ଭିତରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ ମୁନିଭିସ୍ ସଂସଦି ସ୍ଥିତୈଃ । ଜଯନ୍ତଘୃଷ୍ଟିପ୍ରମୁଖୈର୍ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ, ଏହିପରି ଜୟନ୍ତ, ଘୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଦାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ନୃପୈର୍ ଦଶରଥପ୍ରଖ୍ଯୈଃ ପୌରୈଃ ପାରଶଵାଦିଭିଃ । ସାମନ୍ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ସହରବାସୀ, ପାଠକ ଓ ଗାୟକମାନେ, ମହଳ୍ଲା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏହିଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତଥା ଭୃତ୍ଯୈର୍ ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ ଚ ପଞ୍ଜରସ୍ଥୈଶ୍ ଚ ପକ୍ଷିଭିଃ । କ୍ରୀଡାମୃଗୈର୍ ଗତସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ତୁରଙ୍ଗୈର୍ ଗତଚର୍ଵଣୈଃ
ଏହିପରି ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଖଞ୍ଜରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଖେଳୁଥିବା କିନ୍ତୁ ଏବେ ନିର୍ଜନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୃଗମାନେ, ଚରାଇ ବନ୍ଦ କରି ନିର୍ବିକାର ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖୈଶ୍ ଚୈଵ ନିଜଵାତାଯନସ୍ଥିତୈଃ । ସଂଶାନ୍ତଭୂଷଣାରାଵୈର୍ ଅସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵନିତାଗଣୈଃ
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆଦି ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଜନେଲାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କର ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଳେ ଦଳେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିସ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଉଦ୍ଯାନଵଲ୍ଲୀନିଲଯୈର୍ ଵିଟଙ୍କନିଲଯୈର୍ ଅପି । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧପକ୍ଷତତିଭିର୍ ଵିହଗୈର୍ ଵିରତାରଵୈଃ
ବଗିଚାର ଲତାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ବାନରମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ରହୁଥିବା, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିହୀନ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ନ ଗାଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ—
ସିଦ୍ଧୈର୍ ନଭଶ୍ଚରୈଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରୈଃ । ନାରଦଵ୍ଯାସପୁଲହପ୍ରମୁଖୈର୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ, ଏବଂ ନାରଦ, ବ୍ୟାସ, ପୁଲହ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ମହାମୁନିମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ—
ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ଦେଵଦେଵେଶଵିଦ୍ଯାଧରମହୋରଗୈଃ । ରାମସ୍ଯ ତା ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥା ମହୋଦାରା ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୁତାଃ
ଏହାସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦେବମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁମାନେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଓ ବଳବାନ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଠାରେ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଶୁଣାଯାଇଲା।
ଅଥ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତଵତି ରାମେ ରାଜୀଵଲୋଚନେ । ତସ୍ମିନ୍ ରଘୁକୁଲାକାଶଶଶାଙ୍କସମସୁନ୍ଦରେ
ତାପରେ, ରାମ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ସେ ରଘୁବଂଶର ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳନୟନ ଥିଲେ।
ସାଧୁଵାଦଗିରା ସାର୍ଧଂ ସିଦ୍ଧସାର୍ଥସମୀରିତା । ଵିତାନକସମା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ
ଭଲ କଥା ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀଙ୍କର ସଙ୍ଗେ, ଆକାଶରୁ ଛତା ପରି ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଝରିଲା।
ମନ୍ଦାରକୋଶଵିଶ୍ରାନ୍ତଭ୍ରମରଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନାଦିନୀ । ମଦିରାମୋଦସୌନ୍ଦର୍ଯମୁଦିତୋନ୍ମଦମାନଵା
ମନ୍ଦାର ମଳିକାର ମୁଞ୍ଚିରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମନ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିଥିଲେ।
ଵ୍ଯୋମଵାତଵିନୁନ୍ନେଵ ତାରକାଣାଂ ପରମ୍ପରା । ପତିତେଵ ଧରାପୀଠଂ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତ୍ରୀହସିତଚ୍ଛଟା
ଆକାଶର ପବନରେ ଉଡ଼ିଥିବା ତାରାମାଳା ଭଳି ଫୁଲ ଝରିଲା; ମଣେ ହେଉଥିଲା, ଧରାର ମାଟି ଉପରେ ସ୍ୱର୍ଗନାରୀମାନେ ହସିଥିବା ଆଲୋକରେ ଢାକିଯାଇଛି।
ଵୃଷ୍ଟିଷ୍ଵ୍ ଏକଶରନ୍ମେଘଲଵାଵଲିର୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତା । ହୈଯ୍ଯଙ୍ଗଵୀନପିଣ୍ଡାନାମ୍ ଈରିତେଵ ପରମ୍ପରା
ଏକ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଥିବା ଝରିକା ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି, କିମ୍ବା ହେଉଛି ଘିଅ ଗୋଲି ଏକ ପରେ ଏକ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ହିମଵୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵୋଦାରା ମୁକ୍ତାହାରଚଯୋପମା । ଐନ୍ଦଵୀ ରଶ୍ମିମାଲେଵ କ୍ଷୀରୋର୍ମୀଣାମ୍ ଇଵାତତିଃ
ସେ ଝରଣାଟି ଏମିତି ଭବ୍ୟ ଥିଲା, ଯେମିତି ହିମ ପତନ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ର ଆଲୋକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିମ୍ବା ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କିଞ୍ଜଲ୍କାମୋଦଵଲିତା ଭ୍ରମଦ୍ଭୃଙ୍ଗକଦମ୍ବକା । ସୀତ୍କାରଗାଯଦାମୋଦମଧୁରାନିଲଦୋଲିତା
ପଦ୍ମ ର କେଶର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଉଡୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା, ମନୋହର ପବନରେ ଦୋଳିତ, ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଓ ଗୀତର ସହ ହଲାହଲ କରୁଥିଲା।
ପ୍ରଭ୍ରମତ୍କେତକଵ୍ଯୂହା ପ୍ରସରତ୍କୈରଵୋତ୍କରା । ପ୍ରପତତ୍କୁନ୍ଦଵଲଯା ଵଲତ୍କୁଵଲଯାଲଯା
ଘୂରୁଥିବା କେତକୀ ଫୁଲର ଗୁଛ, ପ୍ରସରିତ କୁମୁଦ ମାଳା, ପଡୁଥିବା କୁନ୍ଦ ମାଳା ଓ ଦୌଳିତ ନୀଳ କମଳ ଆଶ୍ରୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଆପୂରିତାଙ୍ଗନାରାମଗୃହଚ୍ଛାଦନଚତ୍ଵରା । ଉଦ୍ଗ୍ରୀଵପୁରଵାସ୍ତଵ୍ଯଵରନାରୀଵିଲୋକିତା
ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଘରର ଛାତ ଓ ଦଳାନ ଭରିଯାଇଥିଲା, ସହରର ଲୋକମାନେ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ଗଳା ଉଠାଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ନିରଭ୍ରୋତ୍ପଲସଙ୍କାଶଵ୍ଯୋମଵୃଷ୍ଟିର୍ ଅନାକୁଲା । ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଜନିତସ୍ମଯା
ନିଳ କମଳ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ମେଘ ନଥିବା ଆକାଶରେ ଏମିତି ଏକ ବର୍ଷା ହେଲା, ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ କେହି ଦେଖିନଥିଲେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ହସିଉଠିଲେ ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ସିଦ୍ଧୌଘକରୋତ୍କରସମୀରିତା । ସା ମୁହୂର୍ତଚତୁର୍ଭାଗେ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ବ ଫୁଲର ବର୍ଷା, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନେର ଶ୍ୱାସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯାଏଁ ପଡ଼ିଲା ।
ଆପୂରିତସଭାଲୋକେ ଶାନ୍ତେ କୁସୁମଵର୍ଷଣେ । ଇମାନ୍ ସିଦ୍ଧଗଣାଲାପାଞ୍ ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ ତେ ସଭାସଦଃ
ସଭା ଲୋକେ ଭରିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା । ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିଲେ ।
ଆକଲ୍ପଂ ସିଦ୍ଧସେନାସୁ ଭ୍ରମଦ୍ଭିର୍ ଅଭିତୋ ଦିଵମ୍ । ଅପୂର୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ମାଭିଶ୍ ଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୁତିରସାଯନମ୍
ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସେନା ଆକାଶରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଘୁରୁଥିଲେ । ଆଜି ଆମେ ଏମିତି ଅପୂର୍ବ କଥା ଶୁଣିଲୁ, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ।
ଯଦ୍ ଅନେନ କିଲୋଦାରମ୍ ଉକ୍ତଂ ରଘୁକୁଲେନ୍ଦୁନା । ଵୀତରାଗତଯା ତଦ୍ ଧି ଵାକ୍ପତେର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗୋଚରମ୍
ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ନିର୍ଲୋଭ ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏହି କଥା ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ଯେ, ସେଥିରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅହୋ ଵତ ମହତ୍ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯାସ୍ମାଭିର୍ ଇଦଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵଚୋ ରାମମୁଖୋଦ୍ଭୂତମ୍ ଅମୃତାହ୍ଲାଦକଂ ଧିଯଃ
ହାଁ, ଆଜି ଆମେ ବଡ଼ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ। ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚରିତ ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲୁ, ଯାହା ମନକୁ ଅମୃତ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଉପଶମାମୃତସୁନ୍ଦରମ୍ ଆଦରାଦ୍ ଅଧିଗତୋତ୍ତମତାପଦମ୍ ଏଷ ଯତ୍ । କଥିତଵାନ୍ ଉଚିତଂ ରଘୁନନ୍ଦନସ୍ ସପଦି ତେନ ଵଯଂ ପ୍ରତିବୋଧିତାଃ
ଉପଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ସମାନ ସୁନ୍ଦର ଏହି ଉତ୍ତମ ପଦବୀ ବିଷୟରେ ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ସବ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସତ୍ୱରେ ଜାଗୃତ ହେଇଗଲୁ।
ପାଵନସ୍ଯାସ୍ଯ ଵଚସଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ଯ ରଘୁକେତୁନା । ନିର୍ଣଯଂ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଉଚିତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ମହର୍ଷିଭିଃ
ରଘୁବଂଶର ଧ୍ୱଜ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର କଥା କହିଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁ ନିଷ୍କର୍ଷ କହିବେ, ତାହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ନାରଦଵ୍ଯାସପୁଲହପ୍ରମୁଖା ମୁନିପୁଙ୍ଗଵାଃ । ଆଗଚ୍ଛତାଶ୍ଵ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ସର୍ଵ ଏଵ ମହର୍ଷଯଃ
ନାରଦ, ବ୍ୟାସ ଓ ପୁଲହ ଆଦି ମହାନ ଋଷିମାନେ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ସମସ୍ତେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ପତାମଃ ପରିତଃ ପୁଣ୍ଯାମ୍ ଏତାଂ ଦାଶରଥୀଂ ସଭାମ୍ । ନୀରନ୍ଧ୍ରକନକାମ୍ଭୋଜାଂ ନଲିନୀମ୍ ଇଵ ଷଟ୍ପଦାଃ
ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦାଶରଥୀଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ସଭାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିବା, ଯେପରି ମଧୁମାକି ଗାପ ନଥିବା ସୁନା ଗୋଲାପରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସା ସମସ୍ତୈଵ ଵ୍ଯୋମାଵାସନିଵାସିନୀ । ଆପପାତ ସଭାଂ ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯା ମୁନିପରମ୍ପରା
ଏପରି କହି, ଆକାଶରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସେହି ସଭାକୁ ଅବତରିଲେ।
ଅଗ୍ରସ୍ଥିତମରୁତ୍ପୃଷ୍ଠରଣଦ୍ଵୀଣମୁନୀଶ୍ଵରା । ପଯଃପୀନଘନଶ୍ଯାମଵ୍ଯାସମେଚକିତାନ୍ତରା
ଆଗରେ ଦଢ଼ିଥିବା ପବନପଛରେ ଥିବା ଓ ଅରଣ୍ୟର ପୂଜ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ମେଘ ଭଳି ଗାଢ଼ ଶ୍ୟାମ ଓ ଜଳରେ ପୁରା ଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଶି ଦଢ଼ିଥିଲେ।