କଶ୍ ଶଵଂ ଵା ଶ୍ମଶାନସ୍ଥଂ ସମୁପାଯକଥାଂ ଶଠଃ । ପରିପୃଚ୍ଛତି ସନ୍ଦେହେ କଶ୍ ଚ ମୂର୍ଖଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଵୈ
ଚତୁର୍ ଲୋକ କେବେ ଶ୍ମଶାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହକୁ କୌଣସି କାମ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ନ କରେ? ଏବଂ କିଏ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଖାଇବ?
ଯେନାଶଯବିଲସ୍ଥୋ ହି ମୂକୋ ଽନ୍ଧୋ ଽପି ନ ନିର୍ଜିତଃ । ମନୋଵ୍ଯାଲସ୍ ସ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଃ କଥଂ ନାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଅଭିପ୍ରାୟର ଗୁହାରେ ସର୍ପ ଭଳି ଲୁଚିଛି, ସେହି ମନକୁ ଗୋଙ୍ଗା ବା ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟକୁ କିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ?
ଜିତମ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ଵସ୍ତୁତୋ ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନିକଟାତ୍ ସା ଚିରାସ୍ତୈଵ ଯା ଶିଲା ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଜିତାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେଠିକି ମନ ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ; ଏହା ଏମିତି, ଦୀର୍ଘଦିନ ନିକଟରେ ରହିଥିବା ପଥର ଯେଉଁପରି ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ।
ମନୋ ନ ଵିଜିତଂ ରାମ ଯେନାସଦ୍ ଅପି ଦୁର୍ଧିଯା । ତେନାଗ୍ରସ୍ତଵିଷେଣୈଵ ମ୍ରିଯତେ ଵିଷମୂର୍ଛଯା
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ସେଠାରେ ମନକୁ ଜିତିହେବା ଯାଏନି, ଯଦିଓ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ସେଉଁଠି ବିଷ ଧରିଥିବା ମନେ, ବିଷର ଭ୍ରମରେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଜ୍ଞଃ ପଶ୍ଯତି ସଦୈଵାତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମନୋ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ। ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଛଳକେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ—ତେବେ 'ମନ' ବୋଲି କଣ କୁହାଯାଏ?
ପ୍ରାଣାନାଂ ସ୍ପନ୍ଦିନୀ ଶକ୍ତିର୍ ଜ୍ଞା ଶକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିଜା ଶକ୍ତିର୍ ଏଵଂ କୋ ଽତ୍ର ନିବଧ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଚଳନଶୀଳ ଶକ୍ତି, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି—ଏଭଳି ଥିଲେ, ଏଠାରେ କିଏ ବନ୍ଧିଯାଏ?
ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ଶକ୍ତଯସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶକ୍ତେଃ କିଲାତ୍ମନଃ । ପୃଥକ୍ତା ଚାନ୍ଯତା ଚେଯଂ କୁତୋ ନାମେତରୋତ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାହାର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ଆତ୍ମାଙ୍କର। ଏହି ପୃଥକ୍ତା ଓ ଭିନ୍ନତା କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
କିଂ ନାମ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଯେନେହାନ୍ଧୀକୃତଂ ଜଗତ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଚୈଵାସଦ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି କାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଏହି ଜଗତ୍ କେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛି, ଯାହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ କ'ଣ? ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ ଅଟେ, ଯାହା ଆସଲେ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ମନର କ'ଣ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି? ତୁମେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ମନୋନିର୍ଦଗ୍ଧଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖପରମ୍ପରାଃ । ମତିର୍ ମେ କରୁଣାକ୍ରାନ୍ତା ରାମ ମୁଗ୍ଧେଵ ତପ୍ଯତେ
ମନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଯାଏ, ରାମ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
କଃ କିଲାତ୍ର କୁତଃ ଖେଦୋ ଯନ୍ ମୂର୍ଖଃ ପରିତପ୍ଯତେ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ହି ଜାଯନ୍ତେ କରଭାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ ତଥା
ଏଠାରେ କିଏ ଅଛି, କିଏ ଦୁଃଖର କାରଣ? ମୂର୍ଖମାନେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ସାଧାରଣ ଗଧାମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି।
ଵିନାଶାଯୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜଡଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅନାରତୋଦଯାପାଯା ବୁଦ୍ବୁଦା ଜଲଧିଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ଅବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଜଡ଼ ଦେହରେ କେବଳ ନଶ୍ୱରତା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଲବୁଲି ଯେପରି ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାନ୍ତି।
କିଯନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ପଶଵଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପ୍ରତିମଣ୍ଡଲମ୍ । ସୂନାଵଦ୍ଭିର୍ ନିହନ୍ଯନ୍ତେ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଦେଖ, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେ ଜଣେ କସାଇ ଅନେକ ପଶୁକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଅର୍ବୁଦାନ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ହନ୍ତି କ୍ଷୁପାଜାଲେଷୁ ଚାନ୍ଵହମ୍ । ଦଂଶାନାଂ ମଷକାନାଂ ଚ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତିଦିନ ବାୟୁ ଗଛର ଝାଡିରେ ଅଗଣିତ ପୋକାମାକୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ମାଛି ଓ ମଶାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଦିଶଂ ପ୍ରତି ଗିରୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ପୁଲିନ୍ଦୌଘା ଵନେ ଵନେ । ନିଘ୍ନନ୍ତି ପ୍ରାଣିଲକ୍ଷାଣି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାରିମାନେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଜଲେ ଜଲଚରଵ୍ଯୂହାତ୍ ତନୁଂ ସ୍ଥୂଲୋ ନିକୃନ୍ତତି । ଗ୍ରାସାଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ମତ୍ସ୍ଯଃ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପାଣିରେ ଅନେକ ପାଣିପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଠୁଲ ମାଛ ପ୍ରତିଦିନ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ମାରିଦେଉଛି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଗୃଧ୍ରଶ୍ଯେନାଦଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପକ୍ଷିପୂଗଂ ଵିହଙ୍ଗମାଃ । ଅନାରତଂ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟେନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନିରନ୍ତର ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଅବସର ଅଛି?
ଲିକ୍ଷାମ୍ ଅଣୁକଣକ୍ଷାମାଂ କ୍ଷୁଧା ଖାଦତି ମକ୍ଷିକା । ତାଂ କୋଶକାରଃ କ୍ଷୁଧିତୋ ଦଂଶସ୍ ତମ୍ ଅପି ଚଞ୍ଚଲଃ
ମକି ତାଙ୍କର ଭୋକରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କୀଟ ଓ ଧୂଳିକଣା ଖାଏ; ଏହି ମକିକୁ ଭୋକା ମକଡ଼ା ଖାଏ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ମାଛି ଏହି ମକଡ଼ାକୁ କଟେ।
ତଂ ଦଂଶଂ ଦର୍ଦୁରୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵ୍ଯାଲସ୍ ତମ୍ ଅପି ଦର୍ଦୁରମ୍ । ସର୍ପମ୍ ଉଗ୍ରଖରୋ ହନ୍ତି ବଭ୍ରୁଶ୍ ଚୈନଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଏହି ମାଛିକୁ ବାଉଲି ଖାଏ, ବାଉଲିକୁ ସାପ ଖାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ନେଉଳ ସାପକୁ ମାରେ, ଏବଂ ବିହଙ୍ଗ ଏହି ନେଉଳକୁ ମାରେ।
ବଭ୍ରୁଂ ହିନସ୍ତି ମାର୍ଜାରୋ ମାର୍ଜାରଂ ଶ୍ଵା ନିକୃନ୍ତତି । ଋକ୍ଷଃ କୌଲେଯକଂ ହନ୍ତି ଋକ୍ଷଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ନିକୃନ୍ତତି
ବିହଙ୍ଗକୁ ବିଲେଇ ମାରେ, ବିଲେଇକୁ କୁକୁର ମାରେ, କୁକୁରକୁ ଭାଲୁ ମାରେ, ଏବଂ ଭାଲୁକୁ ବାଘ ମାରେ।
ସିଂହୋ ଽଭିଭଵତି ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଶରଭସ୍ ସିଂହମ୍ ଅତ୍ତି ଚ । ଶରଭୋ ନାଶମ୍ ଆଯାତି ମତ୍ତମେଘଵିଲଙ୍ଘନେ
ସିଂହ ବାଘକୁ ଜିତିଥାଏ, ଶରଭ ସିଂହକୁ ଖାଏ, ଏବଂ ଶରଭ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଝାପ ଦେଲେ ନାଶ ପାଏ।
ମେଘା ଵାତୈର୍ ଵିଧୂଯନ୍ତେ ଵାଯଵୋ ଗିରିଭିର୍ ଜିତାଃ । ଗିରଯୋ ଵଜ୍ରନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଶ୍ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଵଶଗଃ ପଵିଃ
ମେଘକୁ ପବନ ଉଡାଇଦେଉଛି, ପବନକୁ ପାହାଡ଼ ରୋକିଦେଉଛି, ପାହାଡ଼କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉଛି, ଏହି ବଜ୍ର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ଧ୍ରିଯତେ ଶକ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଗଚ୍ଛତି ଜନ୍ତୁତାମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାଵେଶଜରାମରଣମାଲିତାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମୋହ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥାଏ।
ଜନ୍ତଵୋ ଽପି ମହାକାଯା ଅପି ଵିଦ୍ଯାଯୁଧାନ୍ଵିତାଃ । ଲିକ୍ଷାଭିର୍ ଅଙ୍ଗଲଗ୍ନାଭିର୍ ଉପଜୀଵ୍ଯନ୍ତ ଏଵ ହି
ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶରୀରକୁ ଲାଗିଥିବା ଛୋଟ ଉକୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି।
ଅଜସ୍ରମ୍ ଏଵମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଂ ଭୂତଜଙ୍ଗଲମ୍ । ପରସ୍ପରମ୍ ଅଲଂ ମୋହାଦ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଽପି ଚ
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ସବୁଜଣ୍ତୁମାନେ ସଦା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଛିଣ୍ଡାଯାଉଛନ୍ତି, ମୂଢତାରେ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଉଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଅନାରତଂ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଵିଵିଧା ଭୂତଜାତଯଃ । ଅନାରତଂ ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରାଃ କକୁଭଂ ପ୍ରତି
ନିରନ୍ତର ଭାବେ ନାନା ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ନଶିଯାଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ନିରନ୍ତର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଜଲକୋଶେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ମତ୍ସ୍ଯେଭମକରାଦଯଃ । ଭୂମାଵ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ କୀଟୌଘା ଵୃଶ୍ଚିକାଦଯଃ
ପାଣିର ଭିତରେ ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ମାଟି ଭିତରେ କୀଟ, ବିଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଽପି ଜାଯନ୍ତେ ଆକାଶେ ଵିହଗାଦଯଃ । ଵନଵୀଥୀଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରମୃଗାଦଯଃ
ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ରାସ୍ତାରେ ସିଂହ, ବାଘ, ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଣ୍ଯଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଜାଯନ୍ତେ ଲିକ୍ଷାଯୂକାପିପୀଲକାଃ । ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଘୁଣାଜଗରଜାତଯଃ
ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଦେହରେ ମଧୁ ଉଠିଥାଏ ଉକୁନ, ଚିପୁଣି ଓ ପିପିଳିକା; ଅଚଳ ଜିନିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି ଘୁଣ, ଅଜଗର ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରଜାତି।
ଶିଲାନ୍ତରେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ କୀଟଭେକଘୁଣାଦଯଃ । ଵିଷ୍ଠାଯାମ୍ ଅପି ଜାଯନ୍ତେ ନାନାକୀଟଗଣାସ୍ ତଥା
ପାହାଡ଼ ଓ ପଥର ଭିତରେ ମଧୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି କୀଟ, ବାଙ୍ଗ, ଘୁଣ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ମଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୀଟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଷୁ ଜନ୍ମସ୍ଵ୍ ଅପଚଯେଷୁ ଚ । ଅଜସ୍ରଂ କରୁଣାଵନ୍ତୋ ନନ୍ଦନ୍ତୂପରୁଦନ୍ତୁ ଵା
ଏଭଳି ଅନେକ ଅଗଣିତ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ମଧ୍ୟରେ, କେହି ଦୟାଳୁ, କେହି ଖୁସି, କେହି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବେ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ।