ମୂର୍ଖଲୋକମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମନ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯା ଶକ୍ତା ନ ଵଶୀକର୍ତୁଂ ନ ସା ରାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଯାହାକୁ ବଶ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅଭିଜାତସ୍ଵରୂପୈଷା ପ୍ରଜ୍ଞାକ୍ଷୋଦେଷୁ ନ କ୍ଷମା । ନୋପଦେଶଗିରାଂ ଯୋଗ୍ଯା ପରିପୂର୍ଣେଵ ସଂସ୍ଥିତା
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତରଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଉପଦେଶର କଥା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ହି ଵୀଣାଯାସ୍ ତନ୍ତ୍ରୀଗୁଣତନୁଧ୍ଵନେଃ । ବନ୍ଧୋର୍ ଅପି ସନିଦ୍ରସ୍ଯ ବିଭେତି ଵଦନଦ୍ଯୁତେଃ
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ବୀଣାର ତାରର ମୃଦୁ ସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ଡରେ; ଘନିଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଘୁମ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁର ଆଲୋକକୁ ଡରେ।
ହସତୋ ଽପି ଜନାଦ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ଭୀତଭୀତା ପଲାଯତେ । ସ୍ଵେନୈଵ ମନସାପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞା କିଲୈଷା ଵିଵଶୀକୃତା
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ; ଏହା ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଖଲଵଵିଵଶା ଦ୍ଵିଷେଵ ତପ୍ତା ହୃଦଯଗତେନ ନିଜେନ ଚେତସୈଵ । ଵିଧୁରିତଧିଷଣା ନ ଵେତ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵିତଥଂ ପରିମୋହିତା ମୁଧୈଵ
ସୁଖର ଅଳ୍ପ ଆଭାସରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ମନରେ ଶତ୍ରୁ ଥିବା ପରି ଜଳୁଥିବା, ଏହାର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ; ସତ୍ୟ କ'ଣ ତାହା ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଯାଏ।
ସଂସାରସାଗରାସାରକଲ୍ଲୋଲେଷୂହ୍ଯମାନଯା । ମନ ଏଵ ନ ମୂକଂ ସ୍ଵଂ ଯଯା ଜନତଯା ଜିତମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ନିରାର୍ଥକ ତରଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ।
ଆତ୍ମଲାଭମଯୋଦାରଫଲାଭିର୍ ଇହ ସା ମଯା । ଵିଚାରୋକ୍ତିଭିର୍ ଏତାଭିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବିଚାରର ତଳୱାର ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ସେହି ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଉପଦେଶ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇନାହିଁ ।
ନ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧସ୍ ତସ୍ଯ କଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ମତିଃ । ଵିଚିତ୍ରମଞ୍ଜରୀଚିତ୍ରଂ ସନ୍ଦର୍ଶଯତି କାନନମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ଧା, ତାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଇବାକୁ କିଏ ଚେଷ୍ଟା କରିବ ?
କଃ କୁଷ୍ଠଘର୍ଘରଘ୍ରାଣଂ ନାନାମୋଦଵିଚାରଣେ । ମୂର୍ଖମ୍ ଆତ୍ମୋପଦେଶେ ଚ ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଽମତିଃ
ଯାହାର ନାକ କୁଷ୍ଠରେ ଅଟକିଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ କିଏ ତାଙ୍କର ମତକୁ ଭରସା କରିବ? ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୂର୍ଖଙ୍କର ମତକୁ କିଏ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବ?
ଵିପର୍ଯସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମତ୍ତଂ ମଦିରାଘୂର୍ଣିତେକ୍ଷଣମ୍ । ଧର୍ମନିର୍ଣଯସାକ୍ଷିତ୍ଵେ କଃ ପ୍ରମାଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଅଧୀଃ
ମଦରେ ମତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୃଷ୍ଟି ମଦରେ ଘୂରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ବିବେକକୁ ଧର୍ମ ବିଚାରରେ କିଏ ଭରସା କରିପାରିବ?
କଶ୍ ଶଵଂ ଵା ଶ୍ମଶାନସ୍ଥଂ ସମୁପାଯକଥାଂ ଶଠଃ । ପରିପୃଚ୍ଛତି ସନ୍ଦେହେ କଶ୍ ଚ ମୂର୍ଖଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଵୈ
ଚତୁର୍ ଲୋକ କେବେ ଶ୍ମଶାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହକୁ କୌଣସି କାମ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ନ କରେ? ଏବଂ କିଏ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଖାଇବ?
ଯେନାଶଯବିଲସ୍ଥୋ ହି ମୂକୋ ଽନ୍ଧୋ ଽପି ନ ନିର୍ଜିତଃ । ମନୋଵ୍ଯାଲସ୍ ସ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଃ କଥଂ ନାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଅଭିପ୍ରାୟର ଗୁହାରେ ସର୍ପ ଭଳି ଲୁଚିଛି, ସେହି ମନକୁ ଗୋଙ୍ଗା ବା ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟକୁ କିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ?
ଜିତମ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ଵସ୍ତୁତୋ ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନିକଟାତ୍ ସା ଚିରାସ୍ତୈଵ ଯା ଶିଲା ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଜିତାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେଠିକି ମନ ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ; ଏହା ଏମିତି, ଦୀର୍ଘଦିନ ନିକଟରେ ରହିଥିବା ପଥର ଯେଉଁପରି ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ।
ମନୋ ନ ଵିଜିତଂ ରାମ ଯେନାସଦ୍ ଅପି ଦୁର୍ଧିଯା । ତେନାଗ୍ରସ୍ତଵିଷେଣୈଵ ମ୍ରିଯତେ ଵିଷମୂର୍ଛଯା
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ସେଠାରେ ମନକୁ ଜିତିହେବା ଯାଏନି, ଯଦିଓ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ସେଉଁଠି ବିଷ ଧରିଥିବା ମନେ, ବିଷର ଭ୍ରମରେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଜ୍ଞଃ ପଶ୍ଯତି ସଦୈଵାତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମନୋ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ। ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଛଳକେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ—ତେବେ 'ମନ' ବୋଲି କଣ କୁହାଯାଏ?
ପ୍ରାଣାନାଂ ସ୍ପନ୍ଦିନୀ ଶକ୍ତିର୍ ଜ୍ଞା ଶକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିଜା ଶକ୍ତିର୍ ଏଵଂ କୋ ଽତ୍ର ନିବଧ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଚଳନଶୀଳ ଶକ୍ତି, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି—ଏଭଳି ଥିଲେ, ଏଠାରେ କିଏ ବନ୍ଧିଯାଏ?
ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ଶକ୍ତଯସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶକ୍ତେଃ କିଲାତ୍ମନଃ । ପୃଥକ୍ତା ଚାନ୍ଯତା ଚେଯଂ କୁତୋ ନାମେତରୋତ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାହାର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ଆତ୍ମାଙ୍କର। ଏହି ପୃଥକ୍ତା ଓ ଭିନ୍ନତା କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
କିଂ ନାମ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଯେନେହାନ୍ଧୀକୃତଂ ଜଗତ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଚୈଵାସଦ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି କାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଏହି ଜଗତ୍ କେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛି, ଯାହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ କ'ଣ? ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ ଅଟେ, ଯାହା ଆସଲେ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ମନର କ'ଣ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି? ତୁମେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ମନୋନିର୍ଦଗ୍ଧଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖପରମ୍ପରାଃ । ମତିର୍ ମେ କରୁଣାକ୍ରାନ୍ତା ରାମ ମୁଗ୍ଧେଵ ତପ୍ଯତେ
ମନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଯାଏ, ରାମ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
କଃ କିଲାତ୍ର କୁତଃ ଖେଦୋ ଯନ୍ ମୂର୍ଖଃ ପରିତପ୍ଯତେ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ହି ଜାଯନ୍ତେ କରଭାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ ତଥା
ଏଠାରେ କିଏ ଅଛି, କିଏ ଦୁଃଖର କାରଣ? ମୂର୍ଖମାନେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ସାଧାରଣ ଗଧାମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି।
ଵିନାଶାଯୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜଡଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅନାରତୋଦଯାପାଯା ବୁଦ୍ବୁଦା ଜଲଧିଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ଅବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଜଡ଼ ଦେହରେ କେବଳ ନଶ୍ୱରତା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଲବୁଲି ଯେପରି ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ ଓ ହେଲେଖୁସି ହୋଇଯାନ୍ତି।
କିଯନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ପଶଵଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପ୍ରତିମଣ୍ଡଲମ୍ । ସୂନାଵଦ୍ଭିର୍ ନିହନ୍ଯନ୍ତେ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଦେଖ, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେ ଜଣେ କସାଇ ଅନେକ ପଶୁକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଅର୍ବୁଦାନ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ହନ୍ତି କ୍ଷୁପାଜାଲେଷୁ ଚାନ୍ଵହମ୍ । ଦଂଶାନାଂ ମଷକାନାଂ ଚ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତିଦିନ ବାୟୁ ଗଛର ଝାଡିରେ ଅଗଣିତ ପୋକାମାକୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ମାଛି ଓ ମଶାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଦିଶଂ ପ୍ରତି ଗିରୀନ୍ଦ୍ରେଷୁ ପୁଲିନ୍ଦୌଘା ଵନେ ଵନେ । ନିଘ୍ନନ୍ତି ପ୍ରାଣିଲକ୍ଷାଣି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାରିମାନେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଜଲେ ଜଲଚରଵ୍ଯୂହାତ୍ ତନୁଂ ସ୍ଥୂଲୋ ନିକୃନ୍ତତି । ଗ୍ରାସାଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ମତ୍ସ୍ଯଃ କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ପାଣିରେ ଅନେକ ପାଣିପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଠୁଲ ମାଛ ପ୍ରତିଦିନ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ମାରିଦେଉଛି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ କଣ କାରଣ ଅଛି?
ଗୃଧ୍ରଶ୍ଯେନାଦଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପକ୍ଷିପୂଗଂ ଵିହଙ୍ଗମାଃ । ଅନାରତଂ ଵିଲୁମ୍ପନ୍ତି କେଵାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟେନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ନିରନ୍ତର ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଅବସର ଅଛି?
ଲିକ୍ଷାମ୍ ଅଣୁକଣକ୍ଷାମାଂ କ୍ଷୁଧା ଖାଦତି ମକ୍ଷିକା । ତାଂ କୋଶକାରଃ କ୍ଷୁଧିତୋ ଦଂଶସ୍ ତମ୍ ଅପି ଚଞ୍ଚଲଃ
ମକି ତାଙ୍କର ଭୋକରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କୀଟ ଓ ଧୂଳିକଣା ଖାଏ; ଏହି ମକିକୁ ଭୋକା ମକଡ଼ା ଖାଏ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ମାଛି ଏହି ମକଡ଼ାକୁ କଟେ।
ତଂ ଦଂଶଂ ଦର୍ଦୁରୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଵ୍ଯାଲସ୍ ତମ୍ ଅପି ଦର୍ଦୁରମ୍ । ସର୍ପମ୍ ଉଗ୍ରଖରୋ ହନ୍ତି ବଭ୍ରୁଶ୍ ଚୈନଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଏହି ମାଛିକୁ ବାଉଲି ଖାଏ, ବାଉଲିକୁ ସାପ ଖାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ନେଉଳ ସାପକୁ ମାରେ, ଏବଂ ବିହଙ୍ଗ ଏହି ନେଉଳକୁ ମାରେ।
ବଭ୍ରୁଂ ହିନସ୍ତି ମାର୍ଜାରୋ ମାର୍ଜାରଂ ଶ୍ଵା ନିକୃନ୍ତତି । ଋକ୍ଷଃ କୌଲେଯକଂ ହନ୍ତି ଋକ୍ଷଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ନିକୃନ୍ତତି
ବିହଙ୍ଗକୁ ବିଲେଇ ମାରେ, ବିଲେଇକୁ କୁକୁର ମାରେ, କୁକୁରକୁ ଭାଲୁ ମାରେ, ଏବଂ ଭାଲୁକୁ ବାଘ ମାରେ।
ସିଂହୋ ଽଭିଭଵତି ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଶରଭସ୍ ସିଂହମ୍ ଅତ୍ତି ଚ । ଶରଭୋ ନାଶମ୍ ଆଯାତି ମତ୍ତମେଘଵିଲଙ୍ଘନେ
ସିଂହ ବାଘକୁ ଜିତିଥାଏ, ଶରଭ ସିଂହକୁ ଖାଏ, ଏବଂ ଶରଭ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଝାପ ଦେଲେ ନାଶ ପାଏ।