ଜଡେନ ମୂକେନାନ୍ଧେନ ନିହତୋ ମନସାପି ଯଃ । ମନ୍ଯେ ସ ଦହ୍ଯତେ ମୂଢଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମରୀଚିଭିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଡ, ଗୁଙ୍ଗା, ଅନ୍ଧା ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ହାରିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏମିତି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯମାନୋ ହି ଯଶ୍ ଶୂରୋ ଲୋକସ୍ ତେନାଭିଭୂଯତେ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତୋ ମୁଗ୍ଧତୋଦିତା
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାର ଭ୍ରମରୁ ମାତ୍ର ନାଶ କରେ।
ମିଥ୍ଯାସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ଅପି ନୋ ଦୃଷ୍ଟଂ କା ତସ୍ଯ କିଲ ଶକ୍ତତା
ଯାହା ଭ୍ରମରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାକୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ତେବେ ଏହାର କଣ ଶକ୍ତି ରହିପାରିବ?
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଚିତ୍ରେଯଂ ମାଯାମଯଵିଧାଯିନୀ । ଚେତସାପ୍ଯ୍ ଅତିଲୋଲେନ ଲୋକୋ ଯଦ୍ ଅଭିଭୂଯତେ
ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ା। ସବୁଠାରୁ ଅଶାନ୍ତ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଆପଣେ ଅଧିନ କରି ଦେଉଛି।
ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଷ୍ଠା କା ହି ନାପଦ୍ ଅଜାନତଃ । ପଶ୍ଯ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅଜାତେନୈଵ ଜନ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖତା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟେନି? ଦେଖ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖତା ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି।
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଅତିମୁଗ୍ଧେଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଵଶଂ ଗତା । ଅସତୈଵ ଯଦ୍ ଏତେନ ଜୀଵେନାପ୍ଯ୍ ଉପତାପ୍ଯତେ
ହାୟ, କେତେ ଦୟନୀୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟି! ମୂର୍ଖତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ, ଏଠାରେ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି।
ମନ୍ଯେ ମୂର୍ଖମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଇଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତପେଲଵା । ତରଙ୍ଗାସିପ୍ରହାରେଣ କଣଶଃ ପରିଶୀର୍ଯତେ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୂର୍ଖତାରେ ଗଢ଼ା ଏବଂ ବହୁତ ନାଜୁକ। ବିବେକର ତରଙ୍ଗ ତଳୱାର ଲାଗିଲେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଟୁକୁରେ ଟୁକୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ନୀଲାବ୍ଜନାଲପାତେନ ଯନ୍ତ୍ରେଣେଵ ଵିଦୀର୍ଯତେ । ଇନ୍ଦୋର୍ ଆଭୋଗପୂର୍ଣସ୍ଯ କରସ୍ପର୍ଶେନ ମୁହ୍ଯତେ
ନୀଳ କମଳ ଡଣ୍ଡର ଛୁଆଁରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରିକି କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ରିପୁଭିର୍ ନଯନୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟିସୂତ୍ରୈର୍ ନିବଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପକୃତଯା ଶୂରସେନଯା ପରିଭୂଯତେ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଦୃଷ୍ଟିର ସୂତ୍ରରେ ଏହା ବାନ୍ଧାଯାଏ; କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୂରବାହିନୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦମିତ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲେଯଂ ମନସା ନ ସ୍ଥିତେନୈଵ କୁତ୍ରଚିତ୍ । କଲ୍ପିତେନ ମୁଧାନ୍ଯେନ କୃପଣେନ ଵିହନ୍ଯତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହେନାହିଁ; ମିଥ୍ୟା ଏବଂ ଦୁଃଖୀ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମୂର୍ଖଲୋକମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମନ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯା ଶକ୍ତା ନ ଵଶୀକର୍ତୁଂ ନ ସା ରାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଯାହାକୁ ବଶ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅଭିଜାତସ୍ଵରୂପୈଷା ପ୍ରଜ୍ଞାକ୍ଷୋଦେଷୁ ନ କ୍ଷମା । ନୋପଦେଶଗିରାଂ ଯୋଗ୍ଯା ପରିପୂର୍ଣେଵ ସଂସ୍ଥିତା
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତରଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଉପଦେଶର କଥା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ହି ଵୀଣାଯାସ୍ ତନ୍ତ୍ରୀଗୁଣତନୁଧ୍ଵନେଃ । ବନ୍ଧୋର୍ ଅପି ସନିଦ୍ରସ୍ଯ ବିଭେତି ଵଦନଦ୍ଯୁତେଃ
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ବୀଣାର ତାରର ମୃଦୁ ସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ଡରେ; ଘନିଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଘୁମ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁର ଆଲୋକକୁ ଡରେ।
ହସତୋ ଽପି ଜନାଦ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ଭୀତଭୀତା ପଲାଯତେ । ସ୍ଵେନୈଵ ମନସାପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞା କିଲୈଷା ଵିଵଶୀକୃତା
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ; ଏହା ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଖଲଵଵିଵଶା ଦ୍ଵିଷେଵ ତପ୍ତା ହୃଦଯଗତେନ ନିଜେନ ଚେତସୈଵ । ଵିଧୁରିତଧିଷଣା ନ ଵେତ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵିତଥଂ ପରିମୋହିତା ମୁଧୈଵ
ସୁଖର ଅଳ୍ପ ଆଭାସରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ମନରେ ଶତ୍ରୁ ଥିବା ପରି ଜଳୁଥିବା, ଏହାର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ; ସତ୍ୟ କ'ଣ ତାହା ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଯାଏ।
ସଂସାରସାଗରାସାରକଲ୍ଲୋଲେଷୂହ୍ଯମାନଯା । ମନ ଏଵ ନ ମୂକଂ ସ୍ଵଂ ଯଯା ଜନତଯା ଜିତମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ନିରାର୍ଥକ ତରଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ।
ଆତ୍ମଲାଭମଯୋଦାରଫଲାଭିର୍ ଇହ ସା ମଯା । ଵିଚାରୋକ୍ତିଭିର୍ ଏତାଭିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବିଚାରର ତଳୱାର ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ସେହି ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଉପଦେଶ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇନାହିଁ ।
ନ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧସ୍ ତସ୍ଯ କଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ମତିଃ । ଵିଚିତ୍ରମଞ୍ଜରୀଚିତ୍ରଂ ସନ୍ଦର୍ଶଯତି କାନନମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ଧା, ତାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଇବାକୁ କିଏ ଚେଷ୍ଟା କରିବ ?
କଃ କୁଷ୍ଠଘର୍ଘରଘ୍ରାଣଂ ନାନାମୋଦଵିଚାରଣେ । ମୂର୍ଖମ୍ ଆତ୍ମୋପଦେଶେ ଚ ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଽମତିଃ
ଯାହାର ନାକ କୁଷ୍ଠରେ ଅଟକିଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ କିଏ ତାଙ୍କର ମତକୁ ଭରସା କରିବ? ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୂର୍ଖଙ୍କର ମତକୁ କିଏ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବ?
ଵିପର୍ଯସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମତ୍ତଂ ମଦିରାଘୂର୍ଣିତେକ୍ଷଣମ୍ । ଧର୍ମନିର୍ଣଯସାକ୍ଷିତ୍ଵେ କଃ ପ୍ରମାଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଅଧୀଃ
ମଦରେ ମତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୃଷ୍ଟି ମଦରେ ଘୂରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ବିବେକକୁ ଧର୍ମ ବିଚାରରେ କିଏ ଭରସା କରିପାରିବ?
କଶ୍ ଶଵଂ ଵା ଶ୍ମଶାନସ୍ଥଂ ସମୁପାଯକଥାଂ ଶଠଃ । ପରିପୃଚ୍ଛତି ସନ୍ଦେହେ କଶ୍ ଚ ମୂର୍ଖଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଵୈ
ଚତୁର୍ ଲୋକ କେବେ ଶ୍ମଶାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତଦେହକୁ କୌଣସି କାମ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ନ କରେ? ଏବଂ କିଏ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଖାଇବ?
ଯେନାଶଯବିଲସ୍ଥୋ ହି ମୂକୋ ଽନ୍ଧୋ ଽପି ନ ନିର୍ଜିତଃ । ମନୋଵ୍ଯାଲସ୍ ସ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଃ କଥଂ ନାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଯାହାର ମନ ଅଭିପ୍ରାୟର ଗୁହାରେ ସର୍ପ ଭଳି ଲୁଚିଛି, ସେହି ମନକୁ ଗୋଙ୍ଗା ବା ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଜିତିପାରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟକୁ କିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ?
ଜିତମ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦ୍ଧି ଵସ୍ତୁତୋ ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନିକଟାତ୍ ସା ଚିରାସ୍ତୈଵ ଯା ଶିଲା ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନକୁ ଜିତାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେଠିକି ମନ ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ; ଏହା ଏମିତି, ଦୀର୍ଘଦିନ ନିକଟରେ ରହିଥିବା ପଥର ଯେଉଁପରି ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ।
ମନୋ ନ ଵିଜିତଂ ରାମ ଯେନାସଦ୍ ଅପି ଦୁର୍ଧିଯା । ତେନାଗ୍ରସ୍ତଵିଷେଣୈଵ ମ୍ରିଯତେ ଵିଷମୂର୍ଛଯା
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, ସେଠାରେ ମନକୁ ଜିତିହେବା ଯାଏନି, ଯଦିଓ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ସେଉଁଠି ବିଷ ଧରିଥିବା ମନେ, ବିଷର ଭ୍ରମରେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଜ୍ଞଃ ପଶ୍ଯତି ସଦୈଵାତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମନୋ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ। ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଛଳକେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ—ତେବେ 'ମନ' ବୋଲି କଣ କୁହାଯାଏ?
ପ୍ରାଣାନାଂ ସ୍ପନ୍ଦିନୀ ଶକ୍ତିର୍ ଜ୍ଞା ଶକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିଜା ଶକ୍ତିର୍ ଏଵଂ କୋ ଽତ୍ର ନିବଧ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଚଳନଶୀଳ ଶକ୍ତି, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି—ଏଭଳି ଥିଲେ, ଏଠାରେ କିଏ ବନ୍ଧିଯାଏ?
ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ଶକ୍ତଯସ୍ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶକ୍ତେଃ କିଲାତ୍ମନଃ । ପୃଥକ୍ତା ଚାନ୍ଯତା ଚେଯଂ କୁତୋ ନାମେତରୋତ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାହାର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ଆତ୍ମାଙ୍କର। ଏହି ପୃଥକ୍ତା ଓ ଭିନ୍ନତା କିପରି ଅନ୍ୟ କିଛିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
କିଂ ନାମ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଯେନେହାନ୍ଧୀକୃତଂ ଜଗତ୍ । ଚିତ୍ତଂ ଚୈଵାସଦ୍ ଏଵ ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି କାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଏହି ଜଗତ୍ କେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛି, ଯାହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ କ'ଣ? ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ ଅଟେ, ଯାହା ଆସଲେ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ମନର କ'ଣ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି? ତୁମେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
ମନୋନିର୍ଦଗ୍ଧଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖପରମ୍ପରାଃ । ମତିର୍ ମେ କରୁଣାକ୍ରାନ୍ତା ରାମ ମୁଗ୍ଧେଵ ତପ୍ଯତେ
ମନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଯାଏ, ରାମ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି।
କଃ କିଲାତ୍ର କୁତଃ ଖେଦୋ ଯନ୍ ମୂର୍ଖଃ ପରିତପ୍ଯତେ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ହି ଜାଯନ୍ତେ କରଭାଃ ପ୍ରାକୃତାସ୍ ତଥା
ଏଠାରେ କିଏ ଅଛି, କିଏ ଦୁଃଖର କାରଣ? ମୂର୍ଖମାନେ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ସାଧାରଣ ଗଧାମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି।