ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯେନ କେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ କିଲ । ଅଖଣ୍ଡଶକ୍ତେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କେନ ସ୍ଯାତ୍ ସହ ସଙ୍ଗରଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିଁ ସେଠାରେ ଯୋଗ ହେବ? ଅଖଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କିଏ ପ୍ରତିବାଦ କରିପାରିବ?
ଅତସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଽଭାଵାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଵିନା କସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଂ ତତ୍ କୀଦୃଶଂ ମନଃ
ଏହିଠାରେ କାହା ସହିତ କିଛି ଯୋଗ ନାହିଁ, କାରଣ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଲୋକ ନାହାନ୍ତି; ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ା କାହାର ମନ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇପାରିବ, ଏବଂ ସେହି ମନ କେମିତି ହେବ?
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଏକତାଯାଂ କିଂ ନାମ ମନ ଉଚ୍ଯତେ । କା ସେନା ହଯମାତଙ୍ଗସଙ୍ଘସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଵିନା
ଚେତନା ଓ ଚଳନରେ ଏକତା ଥିଲେ, ମନ କୁହାଯିବା କ'ଣ? ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଝଂପ ନ ହେଲେ, କ'ଣ ସେଠାରେ ସେନା ରହିପାରିବ?
ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଏଷା ସମ୍ଯକ୍ପରିଜ୍ଞାନାଚ୍ ଚେତସୋ ଜାଯତେ କ୍ଷତିଃ
ସେହିପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ଏଇ ତିନି ଜଗତରେ ମନ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, ମନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମା ମୁଧୈଵମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯାନଘ । ମନୋ ମିଥ୍ଯା ସମୁଦିତଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥତଃ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମନକୁ କଳ୍ପନା କରିବାକୁ ମୂଢ଼ତା କରନି; ମନ ମିଥ୍ୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା କେବେ ଅଛିନାହିଁ।
ମା ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ମହାମତେ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାମ ଯସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତୀହ କୁତ୍ରଚିତ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନରେ କିଛି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। କାରଣ, ମନକୁ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭୂତା କଲନାମୃଗତୃଷ୍ଣିକା । ହୃନ୍ମରୌ ତଵ ସଂଶାନ୍ତା ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମୁନେ
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ତୁମ ହୃଦୟର ମରୁଭୂମିରେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମୁନି।
ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନିସ୍ସ୍ଵରୂପତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଦୈଵ ମୃତଂ ମନଃ । ମୃତେନ ମାର୍ଯତେ ଲୋକଶ୍ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଚକ୍ରିକା
ମନ ଜଡ଼ ଓ ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ନଥିବାରୁ ସଦା ମୃତ। ଏହି ମୃତ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୂର୍ଖତାର ଚକ୍ର।
ଯସ୍ଯ ନାତ୍ମା ନ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ନାଧାରୋ ନାପି ଚାକରଃ । ତେନେଦଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଵାଗୁରା
ଯାହାଙ୍କର ନ ଆତ୍ମା ଅଛି, ନ ଦେହ ଅଛି, ନ ଆଧାର ଅଛି, ନ ମୂଳ ଅଛି—ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗିଲିଯାଏ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅଜ୍ଞାନର ଫାନ୍ଦ।
ସର୍ଵସାମଗ୍ର୍ଯହୀନେନ ହନ୍ଯତେ ମନସାପି ଯଃ । ତସ୍ଯୋତ୍ପଲଦଲାଘାତୈର୍ ମନ୍ଯେ ଦଲତି ମସ୍ତକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସାଧନା ଅଭାବରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପଦ୍ମପତ୍ରର ହାଲୁକା ଆଘାତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମଣିଷର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଏ।
ଜଡେନ ମୂକେନାନ୍ଧେନ ନିହତୋ ମନସାପି ଯଃ । ମନ୍ଯେ ସ ଦହ୍ଯତେ ମୂଢଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମରୀଚିଭିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଡ, ଗୁଙ୍ଗା, ଅନ୍ଧା ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ହାରିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏମିତି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯମାନୋ ହି ଯଶ୍ ଶୂରୋ ଲୋକସ୍ ତେନାଭିଭୂଯତେ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତୋ ମୁଗ୍ଧତୋଦିତା
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାର ଭ୍ରମରୁ ମାତ୍ର ନାଶ କରେ।
ମିଥ୍ଯାସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ଅପି ନୋ ଦୃଷ୍ଟଂ କା ତସ୍ଯ କିଲ ଶକ୍ତତା
ଯାହା ଭ୍ରମରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାକୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ତେବେ ଏହାର କଣ ଶକ୍ତି ରହିପାରିବ?
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଚିତ୍ରେଯଂ ମାଯାମଯଵିଧାଯିନୀ । ଚେତସାପ୍ଯ୍ ଅତିଲୋଲେନ ଲୋକୋ ଯଦ୍ ଅଭିଭୂଯତେ
ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ା। ସବୁଠାରୁ ଅଶାନ୍ତ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଆପଣେ ଅଧିନ କରି ଦେଉଛି।
ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଷ୍ଠା କା ହି ନାପଦ୍ ଅଜାନତଃ । ପଶ୍ଯ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅଜାତେନୈଵ ଜନ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖତା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟେନି? ଦେଖ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖତା ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି।
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଅତିମୁଗ୍ଧେଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଵଶଂ ଗତା । ଅସତୈଵ ଯଦ୍ ଏତେନ ଜୀଵେନାପ୍ଯ୍ ଉପତାପ୍ଯତେ
ହାୟ, କେତେ ଦୟନୀୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟି! ମୂର୍ଖତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ, ଏଠାରେ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି।
ମନ୍ଯେ ମୂର୍ଖମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଇଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତପେଲଵା । ତରଙ୍ଗାସିପ୍ରହାରେଣ କଣଶଃ ପରିଶୀର୍ଯତେ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୂର୍ଖତାରେ ଗଢ଼ା ଏବଂ ବହୁତ ନାଜୁକ। ବିବେକର ତରଙ୍ଗ ତଳୱାର ଲାଗିଲେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଟୁକୁରେ ଟୁକୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ନୀଲାବ୍ଜନାଲପାତେନ ଯନ୍ତ୍ରେଣେଵ ଵିଦୀର୍ଯତେ । ଇନ୍ଦୋର୍ ଆଭୋଗପୂର୍ଣସ୍ଯ କରସ୍ପର୍ଶେନ ମୁହ୍ଯତେ
ନୀଳ କମଳ ଡଣ୍ଡର ଛୁଆଁରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରିକି କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ରିପୁଭିର୍ ନଯନୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟିସୂତ୍ରୈର୍ ନିବଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପକୃତଯା ଶୂରସେନଯା ପରିଭୂଯତେ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଦୃଷ୍ଟିର ସୂତ୍ରରେ ଏହା ବାନ୍ଧାଯାଏ; କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୂରବାହିନୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦମିତ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲେଯଂ ମନସା ନ ସ୍ଥିତେନୈଵ କୁତ୍ରଚିତ୍ । କଲ୍ପିତେନ ମୁଧାନ୍ଯେନ କୃପଣେନ ଵିହନ୍ଯତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହେନାହିଁ; ମିଥ୍ୟା ଏବଂ ଦୁଃଖୀ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମୂର୍ଖଲୋକମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମନ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯା ଶକ୍ତା ନ ଵଶୀକର୍ତୁଂ ନ ସା ରାମୋପଦିଶ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଯାହାକୁ ବଶ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଏନାହିଁ।
ଅଭିଜାତସ୍ଵରୂପୈଷା ପ୍ରଜ୍ଞାକ୍ଷୋଦେଷୁ ନ କ୍ଷମା । ନୋପଦେଶଗିରାଂ ଯୋଗ୍ଯା ପରିପୂର୍ଣେଵ ସଂସ୍ଥିତା
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ, ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତରଙ୍ଗକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଉପଦେଶର କଥା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ବିଭେତ୍ଯ୍ ଏଷା ହି ଵୀଣାଯାସ୍ ତନ୍ତ୍ରୀଗୁଣତନୁଧ୍ଵନେଃ । ବନ୍ଧୋର୍ ଅପି ସନିଦ୍ରସ୍ଯ ବିଭେତି ଵଦନଦ୍ଯୁତେଃ
ଏହି ବୁଦ୍ଧି ବୀଣାର ତାରର ମୃଦୁ ସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ଡରେ; ଘନିଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଘୁମ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁର ଆଲୋକକୁ ଡରେ।
ହସତୋ ଽପି ଜନାଦ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ଭୀତଭୀତା ପଲାଯତେ । ସ୍ଵେନୈଵ ମନସାପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞା କିଲୈଷା ଵିଵଶୀକୃତା
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ; ଏହା ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଖଲଵଵିଵଶା ଦ୍ଵିଷେଵ ତପ୍ତା ହୃଦଯଗତେନ ନିଜେନ ଚେତସୈଵ । ଵିଧୁରିତଧିଷଣା ନ ଵେତ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵିତଥଂ ପରିମୋହିତା ମୁଧୈଵ
ସୁଖର ଅଳ୍ପ ଆଭାସରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ମନରେ ଶତ୍ରୁ ଥିବା ପରି ଜଳୁଥିବା, ଏହାର ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ; ସତ୍ୟ କ'ଣ ତାହା ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଯାଏ।
ସଂସାରସାଗରାସାରକଲ୍ଲୋଲେଷୂହ୍ଯମାନଯା । ମନ ଏଵ ନ ମୂକଂ ସ୍ଵଂ ଯଯା ଜନତଯା ଜିତମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ନିରାର୍ଥକ ତରଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଅନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ।
ଆତ୍ମଲାଭମଯୋଦାରଫଲାଭିର୍ ଇହ ସା ମଯା । ଵିଚାରୋକ୍ତିଭିର୍ ଏତାଭିଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବିଚାରର ତଳୱାର ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ସେହି ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଉପଦେଶ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇନାହିଁ ।
ନ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅନ୍ଧସ୍ ତସ୍ଯ କଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ମତିଃ । ଵିଚିତ୍ରମଞ୍ଜରୀଚିତ୍ରଂ ସନ୍ଦର୍ଶଯତି କାନନମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ଧା, ତାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଇବାକୁ କିଏ ଚେଷ୍ଟା କରିବ ?
କଃ କୁଷ୍ଠଘର୍ଘରଘ୍ରାଣଂ ନାନାମୋଦଵିଚାରଣେ । ମୂର୍ଖମ୍ ଆତ୍ମୋପଦେଶେ ଚ ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଽମତିଃ
ଯାହାର ନାକ କୁଷ୍ଠରେ ଅଟକିଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ କିଏ ତାଙ୍କର ମତକୁ ଭରସା କରିବ? ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ମୂର୍ଖଙ୍କର ମତକୁ କିଏ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବ?
ଵିପର୍ଯସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମତ୍ତଂ ମଦିରାଘୂର୍ଣିତେକ୍ଷଣମ୍ । ଧର୍ମନିର୍ଣଯସାକ୍ଷିତ୍ଵେ କଃ ପ୍ରମାଣୀକରୋତ୍ଯ୍ ଅଧୀଃ
ମଦରେ ମତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୃଷ୍ଟି ମଦରେ ଘୂରୁଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ବିବେକକୁ ଧର୍ମ ବିଚାରରେ କିଏ ଭରସା କରିପାରିବ?