ପ୍ରାଣଶକ୍ତୌ ନିରୁଦ୍ଧାଯାଂ ମନୋ ନାମ ଵିଲୀଯତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଥାଯାଂ ତୁ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରାଣରୂପଂ ହି ମାନସମ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, 'ମନ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ଲୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟଟି ପ୍ରାଣର ଆକାରରେ ମନ ହୁଏ।
ଦେଶାନ୍ତରାନୁଭଵନଂ ପ୍ରାଣୋ ଵେତ୍ତି ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦଵେଦନତୋ ଯତ୍ ତନ୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ପ୍ରାଣ ଦୂର ଦେଶର ଅନୁଭୂତିକୁ ଜାଣିପାରେ; ଯାହା ତରଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେହିକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ କରଣାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଯୁକ୍ତିତୋ ଵାସନାକ୍ଷଯାତ୍ । ପରମାର୍ଥାଵବୋଧାଚ୍ ଚ ରୋଧ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ
ବିରାକ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଭ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧିମତା, ପୁରୁଣା ଆଦତ ଶେଷ ହେବା, ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।
ଦୃଷଦୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଶକ୍ତିଃ କଦାଚିତ୍ ସ୍ଵାଦନେ ଽନ୍ଧସାମ୍ । ନ ପୁନର୍ ମନସାମ୍ ଅସ୍ତି ଶକ୍ତିସ୍ ସ୍ପନ୍ଦାଵବୋଧନେ
କେବେ କେବେ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପଥରରେ ମଧ୍ୟ ରୁଚି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତିର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।
ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରାଣମରୁଚ୍ଛକ୍ତିଶ୍ ଚଲରୂପୈଵ ସା ଜଡା । ଚିଚ୍ ଚିତସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଗୈଵ ସା
ଏହି ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଜଡ ରୂପ, ତାହା ସତତ ଚଳିତ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ଚେତନା, ନିଜରେ ସ୍ଥିତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ସଦା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ମନଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ତତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଚେତନା ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁଭୂତି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଇ ମନ। ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା।
ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା କଥିତା ମାଯୈଷା ସା ନିଗଦ୍ଯତେ । ପରମ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ସଂସାରାଧିଵିଷପ୍ରଦମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ମାୟା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଜ୍ଞାନ ସଂସାରର ବିଷର ମୂଳ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନମ୍ । ନ କୃତଂ ଚେତ୍ ପରିକ୍ଷୀଣାସ୍ ତଦ୍ ଇମା ଭଵଭୀତଯଃ
ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଓ ଚଳନର ଶକ୍ତି ଏକଠି ହେଲେ, ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭବଭୟ ହ୍ରାସ ପାଉଛି।
ଵାଯୁତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ ଯା ସା ଚିତା ଚେତ୍ଯତେ ଯଦା । ସଚେତ୍ଯଚିତ୍ ତଦୈଵାନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯାତି ଚିତ୍ତତାମ୍
ବାୟୁ ଯେଉଁ ଚଳନଶକ୍ତି, ସେଇଁ ଚେତନା ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଭିତରେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ମନ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତତୈଷା ଚିତୋ ମିଥ୍ଯା କଲ୍ପିତା ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ଅଖଣ୍ଡମଣ୍ଡଲାକାରା ସ୍ପନ୍ଦସତ୍ତା ଚିଦ୍ ଏଵ ଯତ୍
ଏହି ମନର ଅବସ୍ଥା ଚେତନାରୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ କଳ୍ପିତ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଭାବେ। ଚଳନର ସତ୍ୟତା ଅଖଣ୍ଡ ଆକାରରେ ଥିବା ଚେତନା ହିଁ।
ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯେନ କେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ କିଲ । ଅଖଣ୍ଡଶକ୍ତେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କେନ ସ୍ଯାତ୍ ସହ ସଙ୍ଗରଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିଁ ସେଠାରେ ଯୋଗ ହେବ? ଅଖଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କିଏ ପ୍ରତିବାଦ କରିପାରିବ?
ଅତସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଽଭାଵାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଵିନା କସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଂ ତତ୍ କୀଦୃଶଂ ମନଃ
ଏହିଠାରେ କାହା ସହିତ କିଛି ଯୋଗ ନାହିଁ, କାରଣ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଲୋକ ନାହାନ୍ତି; ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ା କାହାର ମନ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇପାରିବ, ଏବଂ ସେହି ମନ କେମିତି ହେବ?
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଏକତାଯାଂ କିଂ ନାମ ମନ ଉଚ୍ଯତେ । କା ସେନା ହଯମାତଙ୍ଗସଙ୍ଘସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଵିନା
ଚେତନା ଓ ଚଳନରେ ଏକତା ଥିଲେ, ମନ କୁହାଯିବା କ'ଣ? ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଝଂପ ନ ହେଲେ, କ'ଣ ସେଠାରେ ସେନା ରହିପାରିବ?
ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଏଷା ସମ୍ଯକ୍ପରିଜ୍ଞାନାଚ୍ ଚେତସୋ ଜାଯତେ କ୍ଷତିଃ
ସେହିପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ଏଇ ତିନି ଜଗତରେ ମନ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, ମନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମା ମୁଧୈଵମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯାନଘ । ମନୋ ମିଥ୍ଯା ସମୁଦିତଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥତଃ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମନକୁ କଳ୍ପନା କରିବାକୁ ମୂଢ଼ତା କରନି; ମନ ମିଥ୍ୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା କେବେ ଅଛିନାହିଁ।
ମା ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ମହାମତେ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାମ ଯସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତୀହ କୁତ୍ରଚିତ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନରେ କିଛି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। କାରଣ, ମନକୁ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭୂତା କଲନାମୃଗତୃଷ୍ଣିକା । ହୃନ୍ମରୌ ତଵ ସଂଶାନ୍ତା ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମୁନେ
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ତୁମ ହୃଦୟର ମରୁଭୂମିରେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମୁନି।
ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନିସ୍ସ୍ଵରୂପତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଦୈଵ ମୃତଂ ମନଃ । ମୃତେନ ମାର୍ଯତେ ଲୋକଶ୍ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଚକ୍ରିକା
ମନ ଜଡ଼ ଓ ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ନଥିବାରୁ ସଦା ମୃତ। ଏହି ମୃତ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୂର୍ଖତାର ଚକ୍ର।
ଯସ୍ଯ ନାତ୍ମା ନ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ନାଧାରୋ ନାପି ଚାକରଃ । ତେନେଦଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଵାଗୁରା
ଯାହାଙ୍କର ନ ଆତ୍ମା ଅଛି, ନ ଦେହ ଅଛି, ନ ଆଧାର ଅଛି, ନ ମୂଳ ଅଛି—ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗିଲିଯାଏ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅଜ୍ଞାନର ଫାନ୍ଦ।
ସର୍ଵସାମଗ୍ର୍ଯହୀନେନ ହନ୍ଯତେ ମନସାପି ଯଃ । ତସ୍ଯୋତ୍ପଲଦଲାଘାତୈର୍ ମନ୍ଯେ ଦଲତି ମସ୍ତକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସାଧନା ଅଭାବରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପଦ୍ମପତ୍ରର ହାଲୁକା ଆଘାତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମଣିଷର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଏ।
ଜଡେନ ମୂକେନାନ୍ଧେନ ନିହତୋ ମନସାପି ଯଃ । ମନ୍ଯେ ସ ଦହ୍ଯତେ ମୂଢଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମରୀଚିଭିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଡ, ଗୁଙ୍ଗା, ଅନ୍ଧା ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ହାରିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏମିତି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯମାନୋ ହି ଯଶ୍ ଶୂରୋ ଲୋକସ୍ ତେନାଭିଭୂଯତେ । ଅଵିଦ୍ଯମାନମ୍ ଏଵେଦଂ ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତୋ ମୁଗ୍ଧତୋଦିତା
ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଜିତିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାର ଭ୍ରମରୁ ମାତ୍ର ନାଶ କରେ।
ମିଥ୍ଯାସଙ୍କଲ୍ପକଲିତଂ ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଅନ୍ଵିଷ୍ଟମ୍ ଅପି ନୋ ଦୃଷ୍ଟଂ କା ତସ୍ଯ କିଲ ଶକ୍ତତା
ଯାହା ଭ୍ରମରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାକୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିହେବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ତେବେ ଏହାର କଣ ଶକ୍ତି ରହିପାରିବ?
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଚିତ୍ରେଯଂ ମାଯାମଯଵିଧାଯିନୀ । ଚେତସାପ୍ଯ୍ ଅତିଲୋଲେନ ଲୋକୋ ଯଦ୍ ଅଭିଭୂଯତେ
ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ା। ସବୁଠାରୁ ଅଶାନ୍ତ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାୟା ଆପଣେ ଅଧିନ କରି ଦେଉଛି।
ମୌର୍ଖ୍ଯଂ ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଷ୍ଠା କା ହି ନାପଦ୍ ଅଜାନତଃ । ପଶ୍ଯ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଇଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଅଜାତେନୈଵ ଜନ୍ଯତେ
ମୂର୍ଖତା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟେନି? ଦେଖ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖତା ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି।
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଅତିମୁଗ୍ଧେଯଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ ମୌର୍ଖ୍ଯଵଶଂ ଗତା । ଅସତୈଵ ଯଦ୍ ଏତେନ ଜୀଵେନାପ୍ଯ୍ ଉପତାପ୍ଯତେ
ହାୟ, କେତେ ଦୟନୀୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟି! ମୂର୍ଖତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭ୍ରମିତ, ଏଠାରେ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି।
ମନ୍ଯେ ମୂର୍ଖମଯୀ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଇଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତପେଲଵା । ତରଙ୍ଗାସିପ୍ରହାରେଣ କଣଶଃ ପରିଶୀର୍ଯତେ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୂର୍ଖତାରେ ଗଢ଼ା ଏବଂ ବହୁତ ନାଜୁକ। ବିବେକର ତରଙ୍ଗ ତଳୱାର ଲାଗିଲେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଟୁକୁରେ ଟୁକୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ନୀଲାବ୍ଜନାଲପାତେନ ଯନ୍ତ୍ରେଣେଵ ଵିଦୀର୍ଯତେ । ଇନ୍ଦୋର୍ ଆଭୋଗପୂର୍ଣସ୍ଯ କରସ୍ପର୍ଶେନ ମୁହ୍ଯତେ
ନୀଳ କମଳ ଡଣ୍ଡର ଛୁଆଁରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରିକି କୌଣସି ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଏହା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ରିପୁଭିର୍ ନଯନୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟିସୂତ୍ରୈର୍ ନିବଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପକୃତଯା ଶୂରସେନଯା ପରିଭୂଯତେ
ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଦୃଷ୍ଟିର ସୂତ୍ରରେ ଏହା ବାନ୍ଧାଯାଏ; କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୂରବାହିନୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦମିତ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲେଯଂ ମନସା ନ ସ୍ଥିତେନୈଵ କୁତ୍ରଚିତ୍ । କଲ୍ପିତେନ ମୁଧାନ୍ଯେନ କୃପଣେନ ଵିହନ୍ଯତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହେନାହିଁ; ମିଥ୍ୟା ଏବଂ ଦୁଃଖୀ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।