ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ଯା କଲନା ସ୍ଥିତା । ପ୍ରାଣାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଯୋସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଜୀଵେତି କଥ୍ଯତେ
‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏହି ଭାବନା ଯାହା ଅବିଚଳିତ ରହିଛି, ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାକୁ ‘ଜୀବନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧୀଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଏତାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯାସତସ୍ ସତଃ । ସଞ୍ଜ୍ଞାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପିତାସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ନ ରାମ ପରମାର୍ଥତଃ
ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ଜୀବ — ଏହାମାନେ କେବଳ ଭାବନା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମମାନେ ଅଟେ, ହେ ରାମ, ସତ୍ୟରେ ଏମାନେ କିଛି ନୁହେଁ।
ନ ମନୋ ନୋ ମତିର୍ ନାପି ଜୀଵୋ ନ ଚ ଶରୀରକମ୍ । ଅସ୍ତୀହ ପରମାର୍ଥେନ ସ୍ଵାତ୍ମୈଵେହାସ୍ତି ସର୍ଵଦା
ଏଠାରେ ନ ମନ ଅଛି, ନ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ନ ଜୀବ ଅଛି, ଏବଂ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସତ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅଛି।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା କାଲକ୍ରମସ୍ ତଥା । ସଦାକାଶାଦ୍ ଅଚ୍ଛତରୋ ନାସ୍ତୀଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵାମଲଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; ସମୟର ଧାରା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟେ; ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସଦା ନିର୍ମଳ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅସ୍ତି ବା ନାସ୍ତି କିଛି ନାହିଁ।
ଅଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଅସଦାଭାସସ୍ ସଂଵିଦ୍ରୂପତଯା ତୁ ସତ୍ । ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତୀତସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯାନୁଭୂଯତେ
ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଏହା ସତ୍ୟ; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପଦ ଉପରେ ଅଟେ ଏବଂ ନିଜ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
ମନସ୍ ତତ୍ର ପରିକ୍ଷୀଣଂ ଯତ୍ର ସଂଵିତ୍ ପରାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ଧକାରକ୍ଷଯୋ ଯତ୍ର ତତ୍ରାଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପରମ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେଠି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ ଏବଂ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଯତ୍ରାତ୍ମସଂଵିଦୋ ଽଚ୍ଛାଯାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତା ମନାକ୍ । ତତ୍ରାତ୍ମନୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ସ୍ମରଣଂ ଚିତ୍ତଜନ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଝୁକାଅ ଆସେ, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଏବଂ ମନର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ମନେ ପକାଇବା ଘଟେ।
ପରସ୍ଯ ପୁଂସସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମଯତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୋକ୍ଷନାମାଭିଜାଯତେ
ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତାଵଚ୍ ଚେତସୋ ଜନ୍ମ ବୀଜଂ ସଂସାରଭୂରୁହଃ । ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସଂଵିଦୋ ଯତ୍ କିଲାତ୍ମନଃ
ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହିପରି—ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ବୀଜ। ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନାର ଝୁକାଅ ଥାଏ, ସେଠାରୁ ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିତସ୍ ସତ୍ତା ସଙ୍କଲ୍ପାଙ୍କକଲଙ୍କିତା । କଲନେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ନେହ ଘଟଵଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ମନଃ
ନିର୍ମଳ ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନାର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ସେହିକୁ 'ଚିନ୍ତା-ଗଠନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ଘଡ଼ା ପରି ଅଲଗା ଭାବରେ କୌଣସି ମନ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣଶକ୍ତୌ ନିରୁଦ୍ଧାଯାଂ ମନୋ ନାମ ଵିଲୀଯତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଥାଯାଂ ତୁ ତଦ୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପ୍ରାଣରୂପଂ ହି ମାନସମ୍
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, 'ମନ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହିଟି ଲୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟଟି ପ୍ରାଣର ଆକାରରେ ମନ ହୁଏ।
ଦେଶାନ୍ତରାନୁଭଵନଂ ପ୍ରାଣୋ ଵେତ୍ତି ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ସ୍ପନ୍ଦଵେଦନତୋ ଯତ୍ ତନ୍ ମନ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ପ୍ରାଣ ଦୂର ଦେଶର ଅନୁଭୂତିକୁ ଜାଣିପାରେ; ଯାହା ତରଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେହିକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ କରଣାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଯୁକ୍ତିତୋ ଵାସନାକ୍ଷଯାତ୍ । ପରମାର୍ଥାଵବୋଧାଚ୍ ଚ ରୋଧ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତଯଃ
ବିରାକ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଭ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧିମତା, ପୁରୁଣା ଆଦତ ଶେଷ ହେବା, ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।
ଦୃଷଦୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଶକ୍ତିଃ କଦାଚିତ୍ ସ୍ଵାଦନେ ଽନ୍ଧସାମ୍ । ନ ପୁନର୍ ମନସାମ୍ ଅସ୍ତି ଶକ୍ତିସ୍ ସ୍ପନ୍ଦାଵବୋଧନେ
କେବେ କେବେ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପଥରରେ ମଧ୍ୟ ରୁଚି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତିର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।
ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରାଣମରୁଚ୍ଛକ୍ତିଶ୍ ଚଲରୂପୈଵ ସା ଜଡା । ଚିଚ୍ ଚିତସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଗୈଵ ସା
ଏହି ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଜଡ ରୂପ, ତାହା ସତତ ଚଳିତ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ଚେତନା, ନିଜରେ ସ୍ଥିତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ସଦା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ମନଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ ତତ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଚେତନା ଶକ୍ତି ଓ ଅନୁଭୂତି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଇ ମନ। ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା।
ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା କଥିତା ମାଯୈଷା ସା ନିଗଦ୍ଯତେ । ପରମ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ସଂସାରାଧିଵିଷପ୍ରଦମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ମାୟା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଜ୍ଞାନ ସଂସାରର ବିଷର ମୂଳ।
ଚିଚ୍ଛକ୍ତେସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତେଶ୍ ଚ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନମ୍ । ନ କୃତଂ ଚେତ୍ ପରିକ୍ଷୀଣାସ୍ ତଦ୍ ଇମା ଭଵଭୀତଯଃ
ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଓ ଚଳନର ଶକ୍ତି ଏକଠି ହେଲେ, ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭବଭୟ ହ୍ରାସ ପାଉଛି।
ଵାଯୁତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ ଯା ସା ଚିତା ଚେତ୍ଯତେ ଯଦା । ସଚେତ୍ଯଚିତ୍ ତଦୈଵାନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯାତି ଚିତ୍ତତାମ୍
ବାୟୁ ଯେଉଁ ଚଳନଶକ୍ତି, ସେଇଁ ଚେତନା ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଭିତରେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ମନ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତତୈଷା ଚିତୋ ମିଥ୍ଯା କଲ୍ପିତା ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ଅଖଣ୍ଡମଣ୍ଡଲାକାରା ସ୍ପନ୍ଦସତ୍ତା ଚିଦ୍ ଏଵ ଯତ୍
ଏହି ମନର ଅବସ୍ଥା ଚେତନାରୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ କଳ୍ପିତ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଭାବେ। ଚଳନର ସତ୍ୟତା ଅଖଣ୍ଡ ଆକାରରେ ଥିବା ଚେତନା ହିଁ।
ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯେନ କେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ କିଲ । ଅଖଣ୍ଡଶକ୍ତେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କେନ ସ୍ଯାତ୍ ସହ ସଙ୍ଗରଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିଁ ସେଠାରେ ଯୋଗ ହେବ? ଅଖଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ କିଏ ପ୍ରତିବାଦ କରିପାରିବ?
ଅତସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧିନୋ ଽଭାଵାତ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସମ୍ବନ୍ଧେନ ଵିନା କସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଂ ତତ୍ କୀଦୃଶଂ ମନଃ
ଏହିଠାରେ କାହା ସହିତ କିଛି ଯୋଗ ନାହିଁ, କାରଣ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଲୋକ ନାହାନ୍ତି; ସମ୍ପର୍କ ଛଡ଼ା କାହାର ମନ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇପାରିବ, ଏବଂ ସେହି ମନ କେମିତି ହେବ?
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଏକତାଯାଂ କିଂ ନାମ ମନ ଉଚ୍ଯତେ । କା ସେନା ହଯମାତଙ୍ଗସଙ୍ଘସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଵିନା
ଚେତନା ଓ ଚଳନରେ ଏକତା ଥିଲେ, ମନ କୁହାଯିବା କ'ଣ? ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଝଂପ ନ ହେଲେ, କ'ଣ ସେଠାରେ ସେନା ରହିପାରିବ?
ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ନାମ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଏଷା ସମ୍ଯକ୍ପରିଜ୍ଞାନାଚ୍ ଚେତସୋ ଜାଯତେ କ୍ଷତିଃ
ସେହିପାଇଁ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ଏଇ ତିନି ଜଗତରେ ମନ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, ମନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ମା ମୁଧୈଵମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯାନଘ । ମନୋ ମିଥ୍ଯା ସମୁଦିତଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥତଃ
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମନକୁ କଳ୍ପନା କରିବାକୁ ମୂଢ଼ତା କରନି; ମନ ମିଥ୍ୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା କେବେ ଅଛିନାହିଁ।
ମା ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯ ମହାମତେ । ମନସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଂ ନାମ ଯସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତୀହ କୁତ୍ରଚିତ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନରେ କିଛି ଧାରଣା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। କାରଣ, ମନକୁ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନସମ୍ଭୂତା କଲନାମୃଗତୃଷ୍ଣିକା । ହୃନ୍ମରୌ ତଵ ସଂଶାନ୍ତା ସମ୍ଯଗାଲୋକନାନ୍ ମୁନେ
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ତୁମ ହୃଦୟର ମରୁଭୂମିରେ ସଠିକ୍ ବୁଝିବାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମୁନି।
ଜଡତ୍ଵାନ୍ ନିସ୍ସ୍ଵରୂପତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଦୈଵ ମୃତଂ ମନଃ । ମୃତେନ ମାର୍ଯତେ ଲୋକଶ୍ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଚକ୍ରିକା
ମନ ଜଡ଼ ଓ ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ନଥିବାରୁ ସଦା ମୃତ। ଏହି ମୃତ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସଂସାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୂର୍ଖତାର ଚକ୍ର।
ଯସ୍ଯ ନାତ୍ମା ନ ଦେହୋ ଽସ୍ତି ନାଧାରୋ ନାପି ଚାକରଃ । ତେନେଦଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ରେଯଂ ମୌର୍ଖ୍ଯଵାଗୁରା
ଯାହାଙ୍କର ନ ଆତ୍ମା ଅଛି, ନ ଦେହ ଅଛି, ନ ଆଧାର ଅଛି, ନ ମୂଳ ଅଛି—ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗିଲିଯାଏ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅଜ୍ଞାନର ଫାନ୍ଦ।
ସର୍ଵସାମଗ୍ର୍ଯହୀନେନ ହନ୍ଯତେ ମନସାପି ଯଃ । ତସ୍ଯୋତ୍ପଲଦଲାଘାତୈର୍ ମନ୍ଯେ ଦଲତି ମସ୍ତକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସାଧନା ଅଭାବରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପଦ୍ମପତ୍ରର ହାଲୁକା ଆଘାତରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମଣିଷର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଏ।