ଚେତ୍ଯେନ ରହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍ । ଚେତ୍ଯେନ ସହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ସେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଚେତନା ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟ ସହିତ ଅଛି, ସେଇ ଚେତନାକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ ।
କିଞ୍ଚିଦସ୍ପଷ୍ଟରୂପଂ ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ସଂସ୍ଥିତଂ ମନଃ । କଲନାମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୈତ୍ଯ ସଦ୍ ଇଵୋପସ୍ଥିତଂ ହୃଦି
ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଲ୍ପ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମନ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଅସତ୍ୟ, ସେ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ରୂଢେହ ଯଦୈଵ କଲନା ଚିତଃ । ତଦୈଵ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସା ଜଡେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏଠାରେ କଳ୍ପନାକୁ 'ମନ' ବୋଲି ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନିଜର ଚେତନା ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯାଇ, ଜଡ଼ ଭାବରେ ରହିଯାଏ।
ସମ୍ପନ୍ନା କଲନାନାମ୍ନୀ ସଙ୍କଲ୍ପାନୁଵିଧାଯିନୀ । ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଵତୀ ଜାତା ହେଯୋପାଦେଯଧର୍ମିଣୀ
ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହାକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲି ଯାଏ, ସୀମା ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ।
ସୈଷା ଚିଦ୍ ଏଵ ଜଡତାମ୍ ଆଗତେଵ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ନ ସମ୍ପ୍ରବୋଧିତା ଯାଵଦ୍ ରୂପଂ ତାଵନ୍ ନ ବୁଧ୍ଯତେ
ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଜାଗୃତ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ସତ୍ୟ ରୂପକୁ ଜାଣିପାରେନି।
ଅତଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଚାରେଣ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ପରେଣ ଚ । ନିଗ୍ରହେଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ବୋଧଯେତ୍ କଲନାଂ ସ୍ଵଯମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ, ଉତ୍ତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ମନରେ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
କଲନା ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଶମେନ ଚ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଏତି ଭ୍ରମତୀତରଥା ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେହି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ନହେଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ।
ଵ୍ଯାମୋହମଦିରାମତ୍ତାଂ ଲୁଠିତାଂ ଵିଷଯାଵଟେ । ଆତ୍ମାଵବୋଧେ ସଂସୁପ୍ତାଂ କଲନାମ୍ ଅଵବୋଧଯେତ୍
ମୋହର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସୁପ୍ତ ଥିବା ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଜଡା ହ୍ଯ୍ ଏଷା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଲଲନେଵାନ୍ତର୍ ଦୃଶ୍ଯମାନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯୀ
ଏହି ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଯଦି ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ କିଛି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ।
ତଯା ପରମଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କଲନୈଷାନ୍ତରସ୍ଥଯା । ମଞ୍ଜରୀ ଗନ୍ଧଶକ୍ତ୍ଯେଵ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିରାଜତେ
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଭିତରେ ଥିବା ଶକ୍ତି ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ନ ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପିତା ଯୈଷା କଲନେତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ସା ହି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଜାନାତି ନିତ୍ଯଜାଡ୍ଯୈକଧର୍ମିଣୀ
ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ କଳ୍ପନା ନୁହେଁ, ତିନି ଜଗତରେ ଯାହାକୁ 'ବିଚାରଶକ୍ତି' କୁହାଯାଏ; ଏହା କିଛି ଜାଣିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ସଦା ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଥାଏ।
ଚେତତି କ୍ଵ ଜଡା ନାମ କଲନୋପଲରୂପିଣୀ । ପଦ୍ମିନୀଵାତପେନାସୌ ପରେଣୈଵାଵବୋଧ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଜଡତା ରହିଛି, ସେଠି ବିଚାରଶକ୍ତି କିପରି ସଚେତନ ହେବ? ପଦ୍ମ ଯେପରି ବାତାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ କରାଯାଏ।
ଯଥା ଶିଲାମଯୀ କନ୍ଯା ଚୋଦିତାପି ନ ନୃତ୍ଯତି । ତଥେଯଂ କଲନା ଦେହେ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଯେପରି ପାଥରର କନ୍ୟାକୁ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନାଚେନି, ସେପରି ଏହି ବିଚାରଶକ୍ତି ଦେହରେ କିଛି ବୁଝିପାରେନି।
ଲିପିକର୍ମନୃପୈର୍ ଯୁଦ୍ଧଂ କ୍ଵ କୃତଂ ଘର୍ଘରାରଵମ୍ । କ୍ଵ ଚିତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରକିରଣୈର୍ ଓଷଧ୍ଯଃ ପ୍ରଵିବୋଧିତାଃ
ଲେଖକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଘଞ୍ଘରା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି? ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ କେଉଁଠି ଔଷଧିମାନେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି?
ଅଭୂତାଵିଷ୍ଟଗାତ୍ରୈର୍ ଵା ଶଵୈଃ କ୍ଵ ପରିଵଲ୍ଗିତମ୍ । କ୍ଵ ଗୀତଂ ମଧୁରଧ୍ଵାନଂ ଵନପାଷାଣମଣ୍ଡଲୈଃ
ଅସତ୍ୟ ଭୂତରେ ପ୍ରବେଶିଥିବା ମୃତଦେହମାନେ କେଉଁଠି ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ନାଚିଛନ୍ତି? ଜଙ୍ଗଲ ଥିବା ପାଥର ଚକ୍ରମାନେ କେଉଁଠି ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି?
କ୍ଵ ପୁସ୍ତଵିହିତୈର୍ ଅର୍କୈଃ କ୍ଷପିତଂ ଯାମିନୀତମଃ । କ୍ଵ ସଙ୍କଲ୍ପମଯୈଶ୍ ଛାଯାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମକାନନୈଃ
ପୁସ୍ତକରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ କେଉଁଠି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରିଛନ୍ତି? ଆକାଶର ଉଦ୍ୟାନରେ କେଉଁଠି କେବଳ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଛାୟା ଉପଜାଯାଉଛି?
କ୍ଵ ଜଡୈର୍ ଉପଲାକାରୈର୍ ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଭରୋତ୍ଥିତୈଃ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାମଯୈର୍ ଏଭିର୍ ମନୋଭିଃ କ୍ରିଯତେ କ୍ରିଯା
ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଉପଜିଥିବା, ପାଥର ଭଳି ଜଡ ଏହି ମନମାନେ କେଉଁଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି?
ଯଥାତପେ ସ୍ଥିତେ ସ୍ଫାରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣୀ । କଲନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେଯଂ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ତପ୍ତ ରବି ଆକାଶରେ ଥିବାବେଳେ ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଏତତ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ରାମ ମନସୋ ଽଧିଗତଂ ଶନୈଃ । ମରୁତାଂ ଵିଦ୍ଧି ତାଂ ଶକ୍ତିମ୍ ଅନ୍ତଃପ୍ରାଣଶରୀରିଣାମ୍
ହେ ରାମ, ମନେ ଯେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି କମ୍ପନ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁର ଶକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯୈଷା ସଂଵିଦ୍ ଅନାକ୍ରାନ୍ତା ସଙ୍କଲ୍ପଲଵନିଶ୍ଚଯୈଃ । ଅନାକ୍ଷିପ୍ତରସାକାରା ପ୍ରଭୈଷା ପାରମାତ୍ମିକୀ
ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଚିନ୍ତା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ନିଜ ଗୁଣରେ ଅଚଳ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ଯା କଲନା ସ୍ଥିତା । ପ୍ରାଣାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଯୋସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଜୀଵେତି କଥ୍ଯତେ
‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏହି ଭାବନା ଯାହା ଅବିଚଳିତ ରହିଛି, ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାକୁ ‘ଜୀବନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧୀଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଏତାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯାସତସ୍ ସତଃ । ସଞ୍ଜ୍ଞାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପିତାସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞୈର୍ ନ ରାମ ପରମାର୍ଥତଃ
ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ଜୀବ — ଏହାମାନେ କେବଳ ଭାବନା କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମମାନେ ଅଟେ, ହେ ରାମ, ସତ୍ୟରେ ଏମାନେ କିଛି ନୁହେଁ।
ନ ମନୋ ନୋ ମତିର୍ ନାପି ଜୀଵୋ ନ ଚ ଶରୀରକମ୍ । ଅସ୍ତୀହ ପରମାର୍ଥେନ ସ୍ଵାତ୍ମୈଵେହାସ୍ତି ସର୍ଵଦା
ଏଠାରେ ନ ମନ ଅଛି, ନ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ନ ଜୀବ ଅଛି, ଏବଂ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସତ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ସଦା ନିଜ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅଛି।
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା କାଲକ୍ରମସ୍ ତଥା । ସଦାକାଶାଦ୍ ଅଚ୍ଛତରୋ ନାସ୍ତୀଵାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵାମଲଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; ସମୟର ଧାରା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟେ; ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସଦା ନିର୍ମଳ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅସ୍ତି ବା ନାସ୍ତି କିଛି ନାହିଁ।
ଅଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଅସଦାଭାସସ୍ ସଂଵିଦ୍ରୂପତଯା ତୁ ସତ୍ । ଆତ୍ମା ସର୍ଵପଦାତୀତସ୍ ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯାନୁଭୂଯତେ
ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଏହା ସତ୍ୟ; ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପଦ ଉପରେ ଅଟେ ଏବଂ ନିଜ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
ମନସ୍ ତତ୍ର ପରିକ୍ଷୀଣଂ ଯତ୍ର ସଂଵିତ୍ ପରାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ଧକାରକ୍ଷଯୋ ଯତ୍ର ତତ୍ରାଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପରମ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେଠି ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ ଏବଂ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଯତ୍ରାତ୍ମସଂଵିଦୋ ଽଚ୍ଛାଯାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତା ମନାକ୍ । ତତ୍ରାତ୍ମନୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ସ୍ମରଣଂ ଚିତ୍ତଜନ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଝୁକାଅ ଆସେ, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଏବଂ ମନର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ମନେ ପକାଇବା ଘଟେ।
ପରସ୍ଯ ପୁଂସସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପମଯତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୋକ୍ଷନାମାଭିଜାଯତେ
ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତାଵଚ୍ ଚେତସୋ ଜନ୍ମ ବୀଜଂ ସଂସାରଭୂରୁହଃ । ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ସଂଵିଦୋ ଯତ୍ କିଲାତ୍ମନଃ
ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହିପରି—ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ବୀଜ। ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନାର ଝୁକାଅ ଥାଏ, ସେଠାରୁ ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିତସ୍ ସତ୍ତା ସଙ୍କଲ୍ପାଙ୍କକଲଙ୍କିତା । କଲନେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ନେହ ଘଟଵଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ମନଃ
ନିର୍ମଳ ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନାର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ସେହିକୁ 'ଚିନ୍ତା-ଗଠନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ଘଡ଼ା ପରି ଅଲଗା ଭାବରେ କୌଣସି ମନ ନାହିଁ।