ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ତ୍ଯକ୍ତସଂସାରଵାସନଃ
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସଂସାରରେ ରୁଚି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଦ୍ ଦଦାତି ନିହନ୍ତି ଯତ୍ । ତତ୍ର ମୁକ୍ତଧିଯସ୍ ତସ୍ଯ ସମତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସେଉଁଠି ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଭାଵନମ୍ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯଃ କାର୍ଯେଷୁ ନ ସ ମଜ୍ଜତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଯିଏ କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବି, ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ଫଳର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେ କେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି।
ଚିତ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵନ୍ ମନଃ । ତ୍ଯକ୍ତଭୋଗାଭିମନନଂ ଶମମ୍ ଏତି ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁ ମନ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଏବଂ ଭୋଗର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେହି ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଜଡଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ମାଂସଗର୍ଧେନ ମାର୍ଜାରୋ ଵନେ ମୃଗପତିଂ ଯଥା
ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଏହା ସଦା ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବିଲେଇ ମାଂସର ଗନ୍ଧ ଶୁଣି ମୃଗରାଜକୁ ଖୋଜିଥାଏ।
ସିଂହଵୀର୍ଯଵଶାଲ୍ ଲବ୍ଧଂ ମାଂସଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ହି ଜମ୍ବୁକଃ । ଚିଦ୍ଵୀର୍ଯଵଶତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରଯତେ ମନଃ
ଯେପରି ଶିଂହର ଶକ୍ତିରେ ମିଳିଥିବା ମାଂସକୁ ଶିଆଳ ଖାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମନ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ମନ ଏଵମ୍ ଅସତ୍କଲ୍ପଂ ଚିତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଜୀଵତି । ଭାଵଯଂଶ୍ ଚିତମ୍ ଏଵୈକାଂ ଚିତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତଃ
ଏପରି, ମନ ଯଦିଓ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ରୂପ, ଚେତନାର କୃପାରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କେବଳ ଚେତନାକୁ ଭାବିଥାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଜଡଂ ଯତ୍ କିଲ ନିର୍ହୀନଂ ଚିତା ଦୀପିକଯୋଜ୍ଝିତମ୍ । ତନ୍ ମନଶ୍ ଶଵସଙ୍କାଶମ୍ ଅଚିଦ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ କଥମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚେତନାର ଆଲୋକରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ଶବର ସମାନ ଅଚେତନ, ସେଥିରୁ କେମିତି ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେବ ?
ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵପରାମୃଷ୍ଟା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ ମରୁନ୍ମଯୀ । କଲନା ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଯା କଥ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶିଭିଃ
ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳନଶକ୍ତି, ଯାହା ବାୟୁର ଗଠନ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଲୋକେ 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ଯଶ୍ ଚିତଃ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଆକାରସ୍ ସୈଵେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ । ଚିଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସା ଚିତ୍ତାମ୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଚେତନା ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ସେଇ ଭାବକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ । 'ମୁଁ ଚେତନା' ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେ କଳନା ପୁନି ଚିତ୍ତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
ଚେତ୍ଯେନ ରହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍ । ଚେତ୍ଯେନ ସହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ସେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଚେତନା ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟ ସହିତ ଅଛି, ସେଇ ଚେତନାକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ ।
କିଞ୍ଚିଦସ୍ପଷ୍ଟରୂପଂ ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ସଂସ୍ଥିତଂ ମନଃ । କଲନାମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୈତ୍ଯ ସଦ୍ ଇଵୋପସ୍ଥିତଂ ହୃଦି
ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଲ୍ପ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମନ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଅସତ୍ୟ, ସେ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ରୂଢେହ ଯଦୈଵ କଲନା ଚିତଃ । ତଦୈଵ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସା ଜଡେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏଠାରେ କଳ୍ପନାକୁ 'ମନ' ବୋଲି ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନିଜର ଚେତନା ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯାଇ, ଜଡ଼ ଭାବରେ ରହିଯାଏ।
ସମ୍ପନ୍ନା କଲନାନାମ୍ନୀ ସଙ୍କଲ୍ପାନୁଵିଧାଯିନୀ । ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଵତୀ ଜାତା ହେଯୋପାଦେଯଧର୍ମିଣୀ
ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହାକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲି ଯାଏ, ସୀମା ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ।
ସୈଷା ଚିଦ୍ ଏଵ ଜଡତାମ୍ ଆଗତେଵ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ନ ସମ୍ପ୍ରବୋଧିତା ଯାଵଦ୍ ରୂପଂ ତାଵନ୍ ନ ବୁଧ୍ଯତେ
ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଜାଗୃତ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ସତ୍ୟ ରୂପକୁ ଜାଣିପାରେନି।
ଅତଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଚାରେଣ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ପରେଣ ଚ । ନିଗ୍ରହେଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ବୋଧଯେତ୍ କଲନାଂ ସ୍ଵଯମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ, ଉତ୍ତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ମନରେ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
କଲନା ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଶମେନ ଚ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଏତି ଭ୍ରମତୀତରଥା ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେହି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ନହେଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ।
ଵ୍ଯାମୋହମଦିରାମତ୍ତାଂ ଲୁଠିତାଂ ଵିଷଯାଵଟେ । ଆତ୍ମାଵବୋଧେ ସଂସୁପ୍ତାଂ କଲନାମ୍ ଅଵବୋଧଯେତ୍
ମୋହର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସୁପ୍ତ ଥିବା ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଜଡା ହ୍ଯ୍ ଏଷା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଲଲନେଵାନ୍ତର୍ ଦୃଶ୍ଯମାନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯୀ
ଏହି ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଯଦି ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ କିଛି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ।
ତଯା ପରମଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କଲନୈଷାନ୍ତରସ୍ଥଯା । ମଞ୍ଜରୀ ଗନ୍ଧଶକ୍ତ୍ଯେଵ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିରାଜତେ
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଭିତରେ ଥିବା ଶକ୍ତି ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ନ ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପିତା ଯୈଷା କଲନେତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ସା ହି କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଜାନାତି ନିତ୍ଯଜାଡ୍ଯୈକଧର୍ମିଣୀ
ଏହି ଶକ୍ତି କେବଳ କଳ୍ପନା ନୁହେଁ, ତିନି ଜଗତରେ ଯାହାକୁ 'ବିଚାରଶକ୍ତି' କୁହାଯାଏ; ଏହା କିଛି ଜାଣିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ସଦା ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଥାଏ।
ଚେତତି କ୍ଵ ଜଡା ନାମ କଲନୋପଲରୂପିଣୀ । ପଦ୍ମିନୀଵାତପେନାସୌ ପରେଣୈଵାଵବୋଧ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଜଡତା ରହିଛି, ସେଠି ବିଚାରଶକ୍ତି କିପରି ସଚେତନ ହେବ? ପଦ୍ମ ଯେପରି ବାତାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ କରାଯାଏ।
ଯଥା ଶିଲାମଯୀ କନ୍ଯା ଚୋଦିତାପି ନ ନୃତ୍ଯତି । ତଥେଯଂ କଲନା ଦେହେ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଯେପରି ପାଥରର କନ୍ୟାକୁ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନାଚେନି, ସେପରି ଏହି ବିଚାରଶକ୍ତି ଦେହରେ କିଛି ବୁଝିପାରେନି।
ଲିପିକର୍ମନୃପୈର୍ ଯୁଦ୍ଧଂ କ୍ଵ କୃତଂ ଘର୍ଘରାରଵମ୍ । କ୍ଵ ଚିତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରକିରଣୈର୍ ଓଷଧ୍ଯଃ ପ୍ରଵିବୋଧିତାଃ
ଲେଖକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଘଞ୍ଘରା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି? ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ କେଉଁଠି ଔଷଧିମାନେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି?
ଅଭୂତାଵିଷ୍ଟଗାତ୍ରୈର୍ ଵା ଶଵୈଃ କ୍ଵ ପରିଵଲ୍ଗିତମ୍ । କ୍ଵ ଗୀତଂ ମଧୁରଧ୍ଵାନଂ ଵନପାଷାଣମଣ୍ଡଲୈଃ
ଅସତ୍ୟ ଭୂତରେ ପ୍ରବେଶିଥିବା ମୃତଦେହମାନେ କେଉଁଠି ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ନାଚିଛନ୍ତି? ଜଙ୍ଗଲ ଥିବା ପାଥର ଚକ୍ରମାନେ କେଉଁଠି ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଛନ୍ତି?
କ୍ଵ ପୁସ୍ତଵିହିତୈର୍ ଅର୍କୈଃ କ୍ଷପିତଂ ଯାମିନୀତମଃ । କ୍ଵ ସଙ୍କଲ୍ପମଯୈଶ୍ ଛାଯାଃ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମକାନନୈଃ
ପୁସ୍ତକରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ କେଉଁଠି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରିଛନ୍ତି? ଆକାଶର ଉଦ୍ୟାନରେ କେଉଁଠି କେବଳ ଚିନ୍ତାରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଛାୟା ଉପଜାଯାଉଛି?
କ୍ଵ ଜଡୈର୍ ଉପଲାକାରୈର୍ ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଭରୋତ୍ଥିତୈଃ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାମଯୈର୍ ଏଭିର୍ ମନୋଭିଃ କ୍ରିଯତେ କ୍ରିଯା
ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଉପଜିଥିବା, ପାଥର ଭଳି ଜଡ ଏହି ମନମାନେ କେଉଁଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି?
ଯଥାତପେ ସ୍ଥିତେ ସ୍ଫାରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣୀ । କଲନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଏଵେଯଂ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ତପ୍ତ ରବି ଆକାଶରେ ଥିବାବେଳେ ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଏତତ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ରାମ ମନସୋ ଽଧିଗତଂ ଶନୈଃ । ମରୁତାଂ ଵିଦ୍ଧି ତାଂ ଶକ୍ତିମ୍ ଅନ୍ତଃପ୍ରାଣଶରୀରିଣାମ୍
ହେ ରାମ, ମନେ ଯେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି କମ୍ପନ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଏହା ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁର ଶକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଯୈଷା ସଂଵିଦ୍ ଅନାକ୍ରାନ୍ତା ସଙ୍କଲ୍ପଲଵନିଶ୍ଚଯୈଃ । ଅନାକ୍ଷିପ୍ତରସାକାରା ପ୍ରଭୈଷା ପାରମାତ୍ମିକୀ
ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଚିନ୍ତା ଓ ଇଚ୍ଛାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ନିଜ ଗୁଣରେ ଅଚଳ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।