ଗୃହୀତତୃଷ୍ଣାଶଫରି ଵାସନାଜାଲମ୍ ଆବିଲମ୍ । ସଂସାରଵାରି ପ୍ରସୃତଂ ଚିନ୍ତାତନ୍ତୁଭିର୍ ଆତତମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ଛୋଟ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ଆଶାର ଜାଲରେ, ଚିନ୍ତାର ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ, ସଂସାରର ଜଳ ଭାବେ ଭାସିଯାଏ।
ଅନଯା ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା ତାତ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିଶଲାକଯା । ଵାତ୍ଯଯେଵାମ୍ବୁଦଂ କାଲୋ ଵହନ୍ତ୍ଯା ଵିତତେ ପଦେ
ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ସୂଇଁ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସମୟ ଯେଉଁପରି ମେଘକୁ ଝଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେପରି ଏହି ଜୀବନ ପଥର ବିସ୍ତୃତତାକୁ କାଟି ଦେ।
ଅସ୍ଯ ସଂସାରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମୂଲଂ ଦୋଷାଙ୍କୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଧୁର୍ଯଧୀରେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ପ୍ରୋଦ୍ଧରୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ଏହି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ଦୋଷର ଅଙ୍କୁର ଥିବା ସ୍ଥାନ; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ମନସିକତା ସହିତ ଏହାକୁ ସମୂଳ ଉପଡ଼ି ଦେ।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚରମଂ ମନଃ । ଵର୍ତମାନମ୍ ଅପି ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନେଇ ମନକୁ କାଟିଦେ; ମନର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନକୁ କାଟି ଦେଇ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କଟିଯିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେ।
ମୋହୋ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସଂସାରଂ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ମୋହ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ ରାମ ନିଵସନ୍ନ୍ ଉତ୍ପତନ୍ ପତନ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାସ୍ଥାଂ ପରିତ୍ଯଜ
ଓ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାଇଛ, ଚାଲୁଛ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛ, ବସିଛ, ଉଠୁଛ କିମ୍ବା ପଡ଼ୁଛ, ମନରେ ଏହି ସବୁକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ସମତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କାର୍ଯମ୍ ଆହରନ୍ । ଅଚିନ୍ତଯଂସ୍ ତଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିହରେହ ହି ରାଘଵ
ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯାହା କାମ ଆସେ ତାହା କର, ଯାହା ଆସିଛି ତାହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏଠି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚ, ରାଘବ।
ଯଥା ସର୍ଵର୍ତୁଲିଙ୍ଗାନି ନ ବିଭର୍ତି ବିଭର୍ତି ଚ । ଖମ୍ ଏଵମ୍ ଇହ କାର୍ଯାଣି କୁରୁ ମା କୁରୁ ଵାନଘ
ଯେପରି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ଧରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି କାମ କର କିମ୍ବା କରନାହିଁ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତା ତ୍ଵମ୍ ଅଜସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ସତ୍ ତ୍ଵଯେଦମ୍ ଆତତଂ ତତମ୍
ତୁମେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜନ୍ମା, ଆତ୍ମା ଏବଂ ମହାଶ୍ୱର; ତୁମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭରିଛ।
ଯେନାସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯସମ୍ଭାରାଦ୍ ଅଭିତୋ ଭାଵନୋଜ୍ଝିତା । ସ ନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯତେ ଦୋଷୈର୍ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦଜୈଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହର୍ଷ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷମାନେ କେବେ ଲାଗିପାରିନାହାନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ତ୍ଯକ୍ତସଂସାରଵାସନଃ
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସଂସାରରେ ରୁଚି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଦ୍ ଦଦାତି ନିହନ୍ତି ଯତ୍ । ତତ୍ର ମୁକ୍ତଧିଯସ୍ ତସ୍ଯ ସମତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସେଉଁଠି ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଭାଵନମ୍ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯଃ କାର୍ଯେଷୁ ନ ସ ମଜ୍ଜତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଯିଏ କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବି, ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ଫଳର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେ କେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି।
ଚିତ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵନ୍ ମନଃ । ତ୍ଯକ୍ତଭୋଗାଭିମନନଂ ଶମମ୍ ଏତି ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁ ମନ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଏବଂ ଭୋଗର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେହି ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଜଡଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ମାଂସଗର୍ଧେନ ମାର୍ଜାରୋ ଵନେ ମୃଗପତିଂ ଯଥା
ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଏହା ସଦା ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବିଲେଇ ମାଂସର ଗନ୍ଧ ଶୁଣି ମୃଗରାଜକୁ ଖୋଜିଥାଏ।
ସିଂହଵୀର୍ଯଵଶାଲ୍ ଲବ୍ଧଂ ମାଂସଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ହି ଜମ୍ବୁକଃ । ଚିଦ୍ଵୀର୍ଯଵଶତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରଯତେ ମନଃ
ଯେପରି ଶିଂହର ଶକ୍ତିରେ ମିଳିଥିବା ମାଂସକୁ ଶିଆଳ ଖାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମନ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ମନ ଏଵମ୍ ଅସତ୍କଲ୍ପଂ ଚିତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଜୀଵତି । ଭାଵଯଂଶ୍ ଚିତମ୍ ଏଵୈକାଂ ଚିତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତଃ
ଏପରି, ମନ ଯଦିଓ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ରୂପ, ଚେତନାର କୃପାରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କେବଳ ଚେତନାକୁ ଭାବିଥାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଜଡଂ ଯତ୍ କିଲ ନିର୍ହୀନଂ ଚିତା ଦୀପିକଯୋଜ୍ଝିତମ୍ । ତନ୍ ମନଶ୍ ଶଵସଙ୍କାଶମ୍ ଅଚିଦ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ କଥମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚେତନାର ଆଲୋକରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ଶବର ସମାନ ଅଚେତନ, ସେଥିରୁ କେମିତି ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେବ ?
ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵପରାମୃଷ୍ଟା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ ମରୁନ୍ମଯୀ । କଲନା ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଯା କଥ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶିଭିଃ
ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳନଶକ୍ତି, ଯାହା ବାୟୁର ଗଠନ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଲୋକେ 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ଯଶ୍ ଚିତଃ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଆକାରସ୍ ସୈଵେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ । ଚିଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସା ଚିତ୍ତାମ୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଚେତନା ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ସେଇ ଭାବକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ । 'ମୁଁ ଚେତନା' ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେ କଳନା ପୁନି ଚିତ୍ତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
ଚେତ୍ଯେନ ରହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍ । ଚେତ୍ଯେନ ସହିତା ଯୈଷା ଚିତ୍ ସେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଚେତନା ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ; ଯେଉଁ ଚେତନା ବିଷୟ ସହିତ ଅଛି, ସେଇ ଚେତନାକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ ।
କିଞ୍ଚିଦସ୍ପଷ୍ଟରୂପଂ ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ସଂସ୍ଥିତଂ ମନଃ । କଲନାମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୈତ୍ଯ ସଦ୍ ଇଵୋପସ୍ଥିତଂ ହୃଦି
ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଲ୍ପ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ମନ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଅସତ୍ୟ, ସେ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ରୂଢେହ ଯଦୈଵ କଲନା ଚିତଃ । ତଦୈଵ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସା ଜଡେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ଏଠାରେ କଳ୍ପନାକୁ 'ମନ' ବୋଲି ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନିଜର ଚେତନା ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯାଇ, ଜଡ଼ ଭାବରେ ରହିଯାଏ।
ସମ୍ପନ୍ନା କଲନାନାମ୍ନୀ ସଙ୍କଲ୍ପାନୁଵିଧାଯିନୀ । ଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦଵତୀ ଜାତା ହେଯୋପାଦେଯଧର୍ମିଣୀ
ଏହି କଳ୍ପନା, ଯାହାକୁ 'କଳ୍ପନା' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଚାଲି ଯାଏ, ସୀମା ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ।
ସୈଷା ଚିଦ୍ ଏଵ ଜଡତାମ୍ ଆଗତେଵ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ । ନ ସମ୍ପ୍ରବୋଧିତା ଯାଵଦ୍ ରୂପଂ ତାଵନ୍ ନ ବୁଧ୍ଯତେ
ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଜାଗୃତ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ସତ୍ୟ ରୂପକୁ ଜାଣିପାରେନି।
ଅତଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଚାରେଣ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ପରେଣ ଚ । ନିଗ୍ରହେଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ବୋଧଯେତ୍ କଲନାଂ ସ୍ଵଯମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ, ଉତ୍ତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜ ମନରେ ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
କଲନା ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଵିଜ୍ଞାନେନ ଶମେନ ଚ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଏତି ଭ୍ରମତୀତରଥା ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେହି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ନହେଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥାଏ।
ଵ୍ଯାମୋହମଦିରାମତ୍ତାଂ ଲୁଠିତାଂ ଵିଷଯାଵଟେ । ଆତ୍ମାଵବୋଧେ ସଂସୁପ୍ତାଂ କଲନାମ୍ ଅଵବୋଧଯେତ୍
ମୋହର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସୁପ୍ତ ଥିବା ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧା ଜଡା ହ୍ଯ୍ ଏଷା ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଲଲନେଵାନ୍ତର୍ ଦୃଶ୍ଯମାନାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯୀ
ଏହି ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଯଦି ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ କିଛି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ।
ତଯା ପରମଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କଲନୈଷାନ୍ତରସ୍ଥଯା । ମଞ୍ଜରୀ ଗନ୍ଧଶକ୍ତ୍ଯେଵ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିରାଜତେ
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଭିତରେ ଥିବା ଶକ୍ତି ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।