ଅଥ ଵା ତାଦୃଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୁକ୍ତିର୍ ଯଦି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵକ୍ତି ମମ ଵା କଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯମାନାମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲେ କିମ୍ବା ଥିଲା ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିନଥିଲେ,
ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ନ ଚାପ୍ନୋମି ତାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ତଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵେହୋ ନିରହଙ୍କାରତାଂ ଗତଃ
ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅହଂକାର ରହିତ ହେଇଯିବି।
ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ନ ପିବାମ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ନାହଂ ପରିଦଧେ ଽମ୍ବରମ୍ । କରୋମି ନାହଂ ଵ୍ଯାପାରଂ ସ୍ନାନଦାନାଶନାଦିକମ୍
ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣି ପିବିବି ନାହିଁ, କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଭଳି କୌଣସି କାମ କରିବି ନାହିଁ।
ନ ଚ ତିଷ୍ଠାମି କାର୍ଯେଷୁ ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵ୍ ଆପଦ୍ଦଶାସୁ ଚ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛାମି ଦେହତ୍ଯାଗାଦ୍ ଋତେ ମୁନେ
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କୌଣସି କାମରେ ମୁଁ ଲିପ୍ତ ରହିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ମୁନି।
କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କୋ ନିର୍ମମୋ ଗତମତ୍ସରଃ । ମୌନମ୍ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠାମି ଲିପିକର୍ମସ୍ଵ୍ ଇଵାର୍ପିତଃ
ମୁଁ ସରଳ ଭାବରେ, ଭୟ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, କିଛିକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ରହିବି; ଯେପରିକି କେବଳ ଲେଖାକାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଭଳି।
ଅଥ କ୍ରମେଣ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସସଂଵିଦମ୍ । ସନ୍ନିଵେଶଂ ତ୍ଯଜାମୀମମ୍ ଅନର୍ଥଂ ଦେହନାମକମ୍
ପରେ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଦେହ ନାମକ ବ୍ୟର୍ଥ ଗଠନକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ନାହମ୍ ଅସ୍ଯ ନ ମେ ଦେହଶ୍ ଶାମ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତ୍ଯଜାମୀଦଂ କଲେଵରମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ କଥା ଛାଡ଼ି, ଏହି ଶରୀରକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅମଲଶୀତକରାଭିରାମୋ ରାମୋ ମହତ୍ତରଵିଵେକଵିକାସିଚେତାଃ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ପୁରତୋ ମହତାଂ ଘନାନାଂ କେକାରଵଶ୍ରମଵଶାଦ୍ ଇଵ ନୀଲକଣ୍ଠଃ
ଏଭଳି କହି, ଶୁଭ୍ର ଶୀତଳ ହାତ ଓ ଉତ୍ତମ ବିବେକରେ ପ୍ରଭାମୟ ରାମଙ୍କର ମନ ଅଧିକ ବିକାଶିତ ହେଲା; ସେ ମହାନମାନେ ଆଗରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଡାକ ଶେଷ କରି ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ନିରବ ହେଇ ରହିଲେ।
ଵଦତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋମୋହଵିନିଵୃତ୍ତିକରଂ ଵଚଃ । ରାମେ ରାଜୀଵପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜକୁମାରକେ
ଏହିପରି ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରୁଥିବା କଥା ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ରାଜୀବ ପତ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୁହିଲେ—
ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ ତତ୍ରସ୍ଥା ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ । ଧୃତାମ୍ବରା ଦେହରୁହୈର୍ ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଗତୈଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ସୁସ୍ଥିର ଥିଲା, ଦେହ ମନେ ହେଉଥିଲା କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇଛି।
ଵିରାମଵାସନାପାସ୍ତସମସ୍ତଭଵଵାସନାଃ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅମୃତାମ୍ଭୋଧିଵୀଚୀଵିଲୁଲିତା ଇଵ
ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ମନେ ହେଲା ଯେ ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସୁଛନ୍ତି।
ତା ଗିରୋ ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ରାର୍ପିତୈର୍ ଇଵ । ସଂଶ୍ରୁତାଶ୍ ଶୃଣୁକୈର୍ ଅନ୍ତର୍ ଆନନ୍ଦପରିପୀଵରୈଃ
ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ କଥାଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କ କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଗଲା ଓ ଭିତରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ ମୁନିଭିସ୍ ସଂସଦି ସ୍ଥିତୈଃ । ଜଯନ୍ତଘୃଷ୍ଟିପ୍ରମୁଖୈର୍ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ, ଏହିପରି ଜୟନ୍ତ, ଘୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଦାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ନୃପୈର୍ ଦଶରଥପ୍ରଖ୍ଯୈଃ ପୌରୈଃ ପାରଶଵାଦିଭିଃ । ସାମନ୍ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ସହରବାସୀ, ପାଠକ ଓ ଗାୟକମାନେ, ମହଳ୍ଲା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏହିଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତଥା ଭୃତ୍ଯୈର୍ ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ ଚ ପଞ୍ଜରସ୍ଥୈଶ୍ ଚ ପକ୍ଷିଭିଃ । କ୍ରୀଡାମୃଗୈର୍ ଗତସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ତୁରଙ୍ଗୈର୍ ଗତଚର୍ଵଣୈଃ
ଏହିପରି ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଖଞ୍ଜରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଖେଳୁଥିବା କିନ୍ତୁ ଏବେ ନିର୍ଜନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୃଗମାନେ, ଚରାଇ ବନ୍ଦ କରି ନିର୍ବିକାର ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖୈଶ୍ ଚୈଵ ନିଜଵାତାଯନସ୍ଥିତୈଃ । ସଂଶାନ୍ତଭୂଷଣାରାଵୈର୍ ଅସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵନିତାଗଣୈଃ
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆଦି ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଜନେଲାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କର ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଳେ ଦଳେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିସ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଉଦ୍ଯାନଵଲ୍ଲୀନିଲଯୈର୍ ଵିଟଙ୍କନିଲଯୈର୍ ଅପି । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧପକ୍ଷତତିଭିର୍ ଵିହଗୈର୍ ଵିରତାରଵୈଃ
ବଗିଚାର ଲତାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ବାନରମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ରହୁଥିବା, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିହୀନ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ନ ଗାଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ—
ସିଦ୍ଧୈର୍ ନଭଶ୍ଚରୈଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରୈଃ । ନାରଦଵ୍ଯାସପୁଲହପ୍ରମୁଖୈର୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ, ଏବଂ ନାରଦ, ବ୍ୟାସ, ପୁଲହ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ମହାମୁନିମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ—
ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ଦେଵଦେଵେଶଵିଦ୍ଯାଧରମହୋରଗୈଃ । ରାମସ୍ଯ ତା ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥା ମହୋଦାରା ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୁତାଃ
ଏହାସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦେବମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁମାନେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଓ ବଳବାନ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଠାରେ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଶୁଣାଯାଇଲା।
ଅଥ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତଵତି ରାମେ ରାଜୀଵଲୋଚନେ । ତସ୍ମିନ୍ ରଘୁକୁଲାକାଶଶଶାଙ୍କସମସୁନ୍ଦରେ
ତାପରେ, ରାମ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ସେ ରଘୁବଂଶର ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳନୟନ ଥିଲେ।
ସାଧୁଵାଦଗିରା ସାର୍ଧଂ ସିଦ୍ଧସାର୍ଥସମୀରିତା । ଵିତାନକସମା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ
ଭଲ କଥା ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀଙ୍କର ସଙ୍ଗେ, ଆକାଶରୁ ଛତା ପରି ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଝରିଲା।
ମନ୍ଦାରକୋଶଵିଶ୍ରାନ୍ତଭ୍ରମରଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନାଦିନୀ । ମଦିରାମୋଦସୌନ୍ଦର୍ଯମୁଦିତୋନ୍ମଦମାନଵା
ମନ୍ଦାର ମଳିକାର ମୁଞ୍ଚିରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମନ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିଥିଲେ।
ଵ୍ଯୋମଵାତଵିନୁନ୍ନେଵ ତାରକାଣାଂ ପରମ୍ପରା । ପତିତେଵ ଧରାପୀଠଂ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତ୍ରୀହସିତଚ୍ଛଟା
ଆକାଶର ପବନରେ ଉଡ଼ିଥିବା ତାରାମାଳା ଭଳି ଫୁଲ ଝରିଲା; ମଣେ ହେଉଥିଲା, ଧରାର ମାଟି ଉପରେ ସ୍ୱର୍ଗନାରୀମାନେ ହସିଥିବା ଆଲୋକରେ ଢାକିଯାଇଛି।
ଵୃଷ୍ଟିଷ୍ଵ୍ ଏକଶରନ୍ମେଘଲଵାଵଲିର୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତା । ହୈଯ୍ଯଙ୍ଗଵୀନପିଣ୍ଡାନାମ୍ ଈରିତେଵ ପରମ୍ପରା
ଏକ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଥିବା ଝରିକା ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି, କିମ୍ବା ହେଉଛି ଘିଅ ଗୋଲି ଏକ ପରେ ଏକ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ହିମଵୃଷ୍ଟିର୍ ଇଵୋଦାରା ମୁକ୍ତାହାରଚଯୋପମା । ଐନ୍ଦଵୀ ରଶ୍ମିମାଲେଵ କ୍ଷୀରୋର୍ମୀଣାମ୍ ଇଵାତତିଃ
ସେ ଝରଣାଟି ଏମିତି ଭବ୍ୟ ଥିଲା, ଯେମିତି ହିମ ପତନ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ର ଆଲୋକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିମ୍ବା ଦୁଧର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କିଞ୍ଜଲ୍କାମୋଦଵଲିତା ଭ୍ରମଦ୍ଭୃଙ୍ଗକଦମ୍ବକା । ସୀତ୍କାରଗାଯଦାମୋଦମଧୁରାନିଲଦୋଲିତା
ପଦ୍ମ ର କେଶର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଉଡୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦଳରେ ଭରିଥିବା, ମନୋହର ପବନରେ ଦୋଳିତ, ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଓ ଗୀତର ସହ ହଲାହଲ କରୁଥିଲା।
ପ୍ରଭ୍ରମତ୍କେତକଵ୍ଯୂହା ପ୍ରସରତ୍କୈରଵୋତ୍କରା । ପ୍ରପତତ୍କୁନ୍ଦଵଲଯା ଵଲତ୍କୁଵଲଯାଲଯା
ଘୂରୁଥିବା କେତକୀ ଫୁଲର ଗୁଛ, ପ୍ରସରିତ କୁମୁଦ ମାଳା, ପଡୁଥିବା କୁନ୍ଦ ମାଳା ଓ ଦୌଳିତ ନୀଳ କମଳ ଆଶ୍ରୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଆପୂରିତାଙ୍ଗନାରାମଗୃହଚ୍ଛାଦନଚତ୍ଵରା । ଉଦ୍ଗ୍ରୀଵପୁରଵାସ୍ତଵ୍ଯଵରନାରୀଵିଲୋକିତା
ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଘରର ଛାତ ଓ ଦଳାନ ଭରିଯାଇଥିଲା, ସହରର ଲୋକମାନେ ଓ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ଗଳା ଉଠାଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ନିରଭ୍ରୋତ୍ପଲସଙ୍କାଶଵ୍ଯୋମଵୃଷ୍ଟିର୍ ଅନାକୁଲା । ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଜନିତସ୍ମଯା
ନିଳ କମଳ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ମେଘ ନଥିବା ଆକାଶରେ ଏମିତି ଏକ ବର୍ଷା ହେଲା, ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ କେହି ଦେଖିନଥିଲେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ହସିଉଠିଲେ ।
ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵା ସିଦ୍ଧୌଘକରୋତ୍କରସମୀରିତା । ସା ମୁହୂର୍ତଚତୁର୍ଭାଗେ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତ ହ
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ବ ଫୁଲର ବର୍ଷା, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନେର ଶ୍ୱାସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯାଏଁ ପଡ଼ିଲା ।