ଦିଵି ଭୂମୌ ତଥାକାଶେ ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ମେ ଵିଭୁଃ । ଯୋ ଽଵଭାତ୍ଯ୍ ଅଵଭାସାତ୍ମା ତସ୍ମୈ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ
ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଆକାଶରେ, ମୋର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଯିଏ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ଆଲୋକର ମୂଳ ରୂପେ ଉଜ୍ୱଳିତ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।
ଅହମ୍ ବଦ୍ଧୋ ଵିମୁକ୍ତସ୍ ସ୍ଯାମ୍ ଇତି ଯସ୍ଯାସ୍ତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ନାତ୍ଯନ୍ତତଜ୍ଜ୍ଞୋ ନାତଜ୍ଜ୍ଞସ୍ ସୋ ଽସ୍ମିଞ୍ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଽଧିକାରଵାନ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି—‘ମୁଁ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି, ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି’—ଏବଂ ଯିଏ ନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାନୀ, ନ ଏକଦମ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଉଁଠାରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠର ଅଧିକାର ଅଛି।
କଥୋପାଯାନ୍ ଵିଚାର୍ଯାଦୌ ମୋକ୍ଷୋପାଯାନ୍ ଇମାନ୍ ଅଥ । ଯୋ ଵିଚାରଯତି ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ନ ସ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ
ଯିଏ ଆରମ୍ଭରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଓ ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ରାମାଯଣେ ନାମ କଥୋପାଯାନ୍ ମହାଫଲାନ୍ । ଏତାଂସ୍ ତୁ ପ୍ରଥମଂ କୃତ୍ଵା ପୁରାହମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ଏହି ରାମାୟଣ ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ମହାଫଳଦାୟି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି।
ଶିଷ୍ଯାଯାସ୍ମୈ ଵିନୀତାଯ ଭରଦ୍ଵାଜାଯ ଧୀମତେ । ଏକାଗ୍ରୋ ଦତ୍ତଵାନ୍ ରମ୍ଯାନ୍ ମଣୀନ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଇଵାର୍ଥିନେ
ସେ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିୟମିତ ଓ ବିଦ୍ୟାବାନ୍, ସେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ମନେ, ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ମଣିର ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରେ, ସେପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।
ତତ ଏତେ କଥୋପାଯା ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧୀମତା । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିନ୍ ମେରୁଗହନେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଗ୍ର ଉଦାହୃତାଃ
ତାପରେ, ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପଢ଼ିଥିଲେ।
ଅଥାସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ । ଵରଂ ପୁତ୍ର ଗୃହାଣେତି ସମୁଵାଚ ମହାଶଯଃ
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପିତାମହ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଖୁସି ହୋଇ, ମୃଦୁ ଭାବରେ କହିଲେ: 'ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଚୟନ କର।'
ଭଗଵନ୍ ଭୂତଭଵ୍ଯେଶ ଵରୋ ଽଯଂ ମେ ଽଦ୍ଯ ରୋଚତେ । ଯେନେଯଂ ଜନତା ଦୁଃଖାନ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ତଦ୍ ଉଦାହର
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତଙ୍କର ନାଥ, ଆଜି ମୋତେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଭଲ ଲାଗୁଛି: ଏହି ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ସେଥିରେ ଆପଣ ଆଲୋକ ପକାନ୍ତୁ।
ଗୁରୁଂ ଵାଲ୍ମୀକିମ୍ ଅତ୍ରାଶୁ ପ୍ରାର୍ଥଯସ୍ଵ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତେନେଦଂ ଯତ୍ ସମାରବ୍ଧଂ ରାମାଯଣମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ଏଠାରେ ଗୁରୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁରୋଧ କର; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିର୍ମଳ ରାମାୟଣ ରଚିତ ହୋଇଛି।
ତସ୍ମିଞ୍ ଜ୍ଞାତେ ନରୋ ମୋହାତ୍ ସମଗ୍ରାତ୍ ସନ୍ତରିଷ୍ଯତି । ସେତୁନେଵାମ୍ବୁଧେଃ ପାରମ୍ ଅପାରଗୁଣଶାଲିନା
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣିବେ, ସେ ମୁହଁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ—ଯେପରି ଏକ ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଓ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ଭରଦ୍ଵାଜଂ ପରମେଷ୍ଠୀ ମମାଶ୍ରମମ୍ । ଅଭ୍ଯାଗମତ୍ ସମଂ ତେନ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଭୂତକୃତ୍
ଏପରି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
ତୂର୍ଣଂ ସମ୍ପୂଜିତୋ ଦେଵସ୍ ସୋ ଽର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିନା ମଯା । ଅଵୋଚନ୍ ମାଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵସ୍ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ
ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦର ସମ୍ମାନ ସହିତ ପୂଜା କଲି; ସେ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ, ମୋତେ କହିଲେ।
ରାମସ୍ଵଭାଵକଥନାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଵରମୁନେ ତ୍ଵଯା । ନୋଦ୍ଯୋଗସ୍ ସମ୍ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯ ଆ ସମାପ୍ତେର୍ ଅନିନ୍ଦିତାତ୍
ହେ ଉତ୍ତମ ଋଷି, ତୁମେ ରାମଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଏହି ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ଚେଷ୍ଟା କେବେବି ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତେନାନେନ ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସଂସାରସଙ୍କଟାତ୍ । ସମୁତ୍ତରିଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ପୋତେନେଵାଶୁ ସାଗରାତ୍
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ରୋଗରୁ ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଇବେ, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତୁରନ୍ତ ସାଗର ଅଟିଯାନ୍ତି।
ଵକ୍ତୁଂ ତଵୈତମ୍ ଏଵାର୍ଥମ୍ ଅହମ୍ ଆଗତଵାନ୍ ଅଯମ୍ । କୁରୁ ଲୋକହିତାର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅଜଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କର—ଏପରି କହିଥିଲେ ଅଜନ୍ମା।
ମମ ପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷଣାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଧିମ୍ ଆଗତଃ । ମୁହୂର୍ତାଦ୍ ଉଦ୍ଯତଃ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈସ୍ ତରଙ୍ଗ ଇଵ ଵାରିଣଃ
ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମରୁ ସେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ—ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ତରଙ୍ଗ ପରି ଏକ ଖଣ୍ଡରେ ଉପରକୁ ଯାଇଗଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଯାତେ ଭଗଵତ୍ଯ୍ ଅହଂ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଗତଃ । ପୁନସ୍ ତତ୍ର ଭରଦ୍ଵାଜମ୍ ଅପୃଚ୍ଛଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଯା ଧିଯା
ସେ ଭଗବାନ୍ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲି; ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ମନେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପଚାରିଲି।
କିମ୍ ଏତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜ ଵଦାଶୁ ମେ । ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେନ ପୁନଃ ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ମେ ଽନଘ
ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁଠି କହିଥିଲେ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ; ଏପରି ମୁଁ କହିବା ପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ପୁଣି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଏତଦ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଭଗଵତା ଯଥା ରାମାଯଣଂ କୁରୁ । ସର୍ଵଲୋକହିତାଯାଶୁ ସଂସାରାର୍ଣଵପୋତକମ୍
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ରାମାୟଣକୁ ଏଭଳି ରଚନା କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିବା ପାଇଁ ଏକ ନୌକା ହେବ।
ମହ୍ଯଂ ଚ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି କଥଂ ସଂସାରସଙ୍କଟେ । ରାମୋ ଵ୍ଯଵହୃତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଭରତଶ୍ ଚ ମହାମନାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୋତେ କହ, ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖରେ ରାମ ଏବଂ ମହାମନା ବରତ କିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ?
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ ଚାପି ସୀତା ଚାପି ଯଶସ୍ଵିନୀ । ରାମାନୁଯାଯିନସ୍ ତେ ଵା ମନ୍ତ୍ରିପୁତ୍ରା ମହାଧିଯଃ
ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଯଶସ୍ୱିନୀ ସୀତା, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ — ସେଇ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ — କିପରି ଚାଲିଥିଲେ?
ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ କଥଂ ତେ ତୁ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ମେ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ତଥୈଵାହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ତତୋ ଜନତଯା ସହ
ସେମାନେ କିପରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ? ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜନମାନେ ସହିତ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିପାରିବି।
ଭରଦ୍ଵାଜେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଦେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ସାଦରମ୍ । ତଦା କର୍ତୁଂ ଵିଭୋର୍ ଆଜ୍ଞାମ୍ ଅହଂ ଵକ୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାନ୍
ଭରଦ୍ୱାଜ ଯେତେବେଳେ ମନୋୟୋଗରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି ଏବଂ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି।
ଶୃଣୁ ଵତ୍ସ ଭରଦ୍ଵାଜ ଯଥାପୃଷ୍ଟଂ ଵଦାମି ତେ । ଶ୍ରୁତେନ ଯେନ ସମ୍ମୋହମ୍ ଅଲଂ ଦୂରୀକରିଷ୍ଯସି
ଶୁଣ, ପୁତ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଭଳି କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ସମସ୍ତ ମୋହ ଦୂର ହେଇଯିବ।
ତଥା ଵ୍ଯଵହର ପ୍ରାଜ୍ଞ ଯଥା ଵ୍ଯଵହୃତସ୍ ସୁଖୀ । ସର୍ଵାସଂସକ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ
ସେହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଭାବରେ କାମ କର, ଯେପରି ରାଜୀବନୟନ ରାମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅସକ୍ତ ମନ ରଖି ସୁଖୀ ରହିଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭରତଶ୍ ଚୈଵ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଶ୍ ଚ ମହାମନାଃ । କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ସୀତା ଦଶରଥସ୍ ତଥା
ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଉଚ୍ଚମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୀତା ଏବଂ ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
କୃତାସ୍ଥଶ୍ ଚାଵିରୋଧଶ୍ ଚ ବୋଧପାରମ୍ ଉପାଗତଃ । ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ଽଷ୍ଟୌ ତଥେତରେ
ଯେମିତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ବିରୋଧ ନକରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ।
ଘୃଷ୍ଟିର୍ ଵିକୁନ୍ତୋ ଭାମଶ୍ ଚ ସତ୍ଯଵର୍ଧନ ଏଵ ଚ । ଵିଭୀଷଣସ୍ ସୁଷେଣଶ୍ ଚ ହନୁମାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତଥା
ଘୃଷ୍ଟି, ବିକୁଂଟ, ଭାମ, ସତ୍ୟବର୍ଧନ, ବିଭୀଷଣ, ସୁଷେଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଥିଲେ।
ଏତେ ଽଷ୍ଟାଵିଂଶତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ ସମନୀରାଗଚେତସଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵର୍ତିନଃ
ଏହି ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଜଣଙ୍କୁ ଅସକ୍ତ ମନ ଥିବା, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଯାହା ମିଳିଥାଏ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଏଭିର୍ ଯଥା ହୃତଂ ଦତ୍ତଂ ଗୃହୀତମ୍ ଉଷିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଥା ଚେଦ୍ ଵର୍ତସେ ପୁତ୍ର ମୁକ୍ତ ଏଵାସି ସଙ୍କଟାତ୍
ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପରି ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଉଛ, ନେଉଛ, ବସୁଛ, ମନେ ପକାଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।