ଯୋଗଵାସିଷ୍ଠଃ

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି—‘ମୁଁ ବନ୍ଧନରେ ଅଛି, ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି’—ଏବଂ ଯିଏ ନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାନୀ, ନ ଏକଦମ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଉଁଠାରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠର ଅଧିକାର ଅଛି।

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

ଯିଏ ଆରମ୍ଭରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଓ ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

ଏହି ରାମାୟଣ ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ମହାଫଳଦାୟି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲି।

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

ସେ ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିୟମିତ ଓ ବିଦ୍ୟାବାନ୍, ସେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ମନେ, ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ମଣିର ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରେ, ସେପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

ତାପରେ, ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପଢ଼ିଥିଲେ।

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପିତାମହ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଖୁସି ହୋଇ, ମୃଦୁ ଭାବରେ କହିଲେ: 'ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଚୟନ କର।'

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତଙ୍କର ନାଥ, ଆଜି ମୋତେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଭଲ ଲାଗୁଛି: ଏହି ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ସେଥିରେ ଆପଣ ଆଲୋକ ପକାନ୍ତୁ।

गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

ଏଠାରେ ଗୁରୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁରୋଧ କର; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିର୍ମଳ ରାମାୟଣ ରଚିତ ହୋଇଛି।

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣିବେ, ସେ ମୁହଁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ—ଯେପରି ଏକ ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଓ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ।

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

ଏପରି କହି, ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦର ସମ୍ମାନ ସହିତ ପୂଜା କଲି; ସେ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ, ମୋତେ କହିଲେ।

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

ହେ ଉତ୍ତମ ଋଷି, ତୁମେ ରାମଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଏହି ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ଚେଷ୍ଟା କେବେବି ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ।

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ରୋଗରୁ ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଇବେ, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତୁରନ୍ତ ସାଗର ଅଟିଯାନ୍ତି।

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିବା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କର—ଏପରି କହିଥିଲେ ଅଜନ୍ମା।

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମରୁ ସେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ—ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ତରଙ୍ଗ ପରି ଏକ ଖଣ୍ଡରେ ଉପରକୁ ଯାଇଗଲେ।

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

ସେ ଭଗବାନ୍ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲି; ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ମନେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପଚାରିଲି।

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁଠି କହିଥିଲେ, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ; ଏପରି ମୁଁ କହିବା ପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ପୁଣି ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

ଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ରାମାୟଣକୁ ଏଭଳି ରଚନା କର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିବା ପାଇଁ ଏକ ନୌକା ହେବ।

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୋତେ କହ, ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖରେ ରାମ ଏବଂ ମହାମନା ବରତ କିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ?

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଯଶସ୍ୱିନୀ ସୀତା, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ — ସେଇ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ — କିପରି ଚାଲିଥିଲେ?

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

ସେମାନେ କିପରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ? ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜନମାନେ ସହିତ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିପାରିବି।

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

ଭରଦ୍ୱାଜ ଯେତେବେଳେ ମନୋୟୋଗରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି ଏବଂ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି।

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

ଶୁଣ, ପୁତ୍ର ଭରଦ୍ୱାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଭଳି କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ସମସ୍ତ ମୋହ ଦୂର ହେଇଯିବ।

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

ସେହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଭାବରେ କାମ କର, ଯେପରି ରାଜୀବନୟନ ରାମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଅସକ୍ତ ମନ ରଖି ସୁଖୀ ରହିଥିଲେ।

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଉଚ୍ଚମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୀତା ଏବଂ ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

ଯେମିତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ବିରୋଧ ନକରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ।

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

ଘୃଷ୍ଟି, ବିକୁଂଟ, ଭାମ, ସତ୍ୟବର୍ଧନ, ବିଭୀଷଣ, ସୁଷେଣ, ହନୁମାନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଥିଲେ।

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

ଏହି ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ଜଣଙ୍କୁ ଅସକ୍ତ ମନ ଥିବା, ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ମହାତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଯାହା ମିଳିଥାଏ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପରି ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଉଛ, ନେଉଛ, ବସୁଛ, ମନେ ପକାଉଛ, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।