ମନେ କର, ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ହିସାବ-କିତାବ ମନରୁ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମତାର ଚାନ୍ଦନି ଆକାଶରେ ମେଘ ଲୁଚାଇ ଦେଇଥିବା ପରି, ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଲ, ଏହା ଖରାପ, ଏହା ମୋର—ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରେ ସମତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଡାଳିରେ କେବେ ଫୁଲ ଫୁଟେନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଦା, ଭଲ କି ଖରାପ, ଲାଭ ଓ ହାନି ସହିତ ଖେଳେ, ସେଠାରେ କେମିତି ସ୍ଥିରତା ଓ ପ୍ରକାଶ ହେବ? ଏବଂ ନିରାଶାରୁ ମୁକ୍ତିର ହାସ୍ୟ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଏହି ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ, ଦୁଃଖ ରହିତ, ସେଠି ଅନୁଚିତ କି ଚିତ୍ତ, ଭିନ୍ନତାର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ମନର ଗଛରେ, ଆଶା ଓ ଭୟର ବାନର ଏପଟେ ସେପଟେ ଦୌଡ଼େ, ଚାହିଦା ଓ ଅଚାହିଦା ମିଶି, ଏପରି ଅସ୍ଥିରତାରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ? ଏହି ନିରାଶାରୁ ମୁକ୍ତି, ଭୟହୀନତା, ନିଷ୍ଠା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ନିର୍ଲିପ୍ତତା, ଅକ୍ରିୟତା, ସାଧୁତା ଓ ସନ୍ଦେହ ଅଭାବ—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗ ରହିତ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ। ନିଷ୍ଠା, ମୌତ୍ରୀ, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ଆନନ୍ଦ, କୁମାର ଭାଷା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବିଲାସ ପାଇଁ ଧାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଜୋରକରି ତାହାକୁ ପଛକୁ ଟାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ପଛକୁ ଟାଣିବା ଦ୍ୱାରା, ଜଳକୁ ବନ୍ଧ ଦେଇଅଟକାଇ ରଖିବା ପରି, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠି ଯାହା କରିବାକୁ ପଡ଼େ—ଥିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ଶ୍ୱାସନିଷ୍କାସ—ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେଷ୍ଟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାର ଜଳ ଅଭିଲାଷାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ଅଭିନିବେଶର ଜାଲରେ ଅନ୍ଧକାରିତ, ଚିନ୍ତାର ସୂତ୍ରରେ ପ୍ରସାରିତ। ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଇଁ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମୟ ନେଇଯାଉଥିବା ଏହି ମାର୍ଗର ମେଘକୁ ଝଡ଼ ଭଳି ଛିନ୍ଦିଦିଅ। ଏହି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ଦୋଷର ଅଙ୍କୁର ଅଛି; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉପଟି ଫିଙ୍କିଦିଅ। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କାଟିଦିଅ; ମନର ଶେଷ ଅନ୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯିଅ, ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସଂସାର ବନ୍ଧନ କଟିଯିବ। ମୋହ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ଥିବା, ଚାଲିବା, ଶ୍ୱାସନିଷ୍କାସ, ବସିବା, ଉଠିବା ବା ପଡ଼ିବା—ହେ ରାମ—ମନରେ ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ସମତାରେ ଭିତି କରି, ଯାହା ଆସେ ତାହା କର, ଯାହା ଆସିଥାଏ ତାହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏଠାରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚ, ହେ ରଘୁନାଥ। ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁ ଚିହ୍ନ ଧରେ ନା ଧରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତରେ କର କି ନ କର, ହେ ପାପରହିତ। ତୁମେ ଏକା ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜନ୍ମା, ଆତ୍ମା, ମହାଇଶ୍ୱର; ତୁମ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭରି ଅଛ। ଯିଏ ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ସମସ୍ତ ଧାରଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ କି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି, ପଥର, ସୁନାକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସଂସାର ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ସେ ଯାହା କରେ, ଯାହା ଭୋଗ କରେ, ଯାହା ଦେଉଛି କି ଧ୍ୱଂସ କରେ—ତାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ ଥାଇ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମାନ ରହେ। ଯିଏ କେବଳ କରଣୀୟ କାମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭଲ କି ଖରାପ ଫଳ ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କେଉଁଠିଓ ଆଟକି ନଥାଏ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେ ମନ ଏହି ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ଭୋଗାସ୍ବାଦ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଜଡ, ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବିଲାଇ ମାଂସର ଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ପ୍ରକାର, ମନ ସିଂହର ଶକ୍ତିରେ ଆଣିଥିବା ଶିକାରକୁ ଖାଏଥିବା ଶିଆଳ ପରି, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଭୋଗ କରେ। ଏହିପରି, ମନ ମିଥ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର କୃପାରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଡ, ଶୂନ୍ୟ, ଚେତନାର ପ୍ରଭା ଛାଡ଼ି, ଶବ ଭଳି ଅଚେତନ, ସେ କେମିତି ମନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ଏହି ଚେତନା ଶକ୍ତି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଓ ଚେତନା ସ୍ପର୍ଶିତ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏହାକୁ ‘ଚିତ୍ତମ୍’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହା ଧାରଣାର କ୍ରିୟା। ଯେ ଚେତନା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେ ‘ଧାରଣା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଏହା ପୁନି ମନ ହୁଏ। ଯେ ଚେତନା ବିଷୟ ରହିତ, ସେ ଅମୃତ ବ୍ରହ୍ମ; ଯେ ଚେତନା ବିଷୟ ସହିତ, ସେ ‘ଧାରଣା’। ଯେ ବ୍ରହ୍ମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ମନ ଭାବେ ବିରାଜିତ; ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଭାବେ ଧାରଣାକୁ ଏଠାରେ ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ନିଜର ଚେତନା ସ୍ଵଭାବକୁ ଭୁଲି, ଜଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଧାରଣା ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ସୀମା ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହା ନିଜେ ଚେତନା, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଡ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନାହିଁ, ନିଜ ସ୍ଵରୂପକୁ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ। ତେଣୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ, ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣା ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରଣା ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ନହେଲେ, ଏହା ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ଧାରଣା ଶକ୍ତି, ମୋହର ମଦରେ ମତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ମାନ୍ଦରେ ଗଡ଼ିଯାଏ ଓ ଆତ୍ମାନୁଭବରେ ଶୟାନ ରହିଥାଏ; ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।