ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ତଦନ୍ତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ—ଏମିତି ଯେପରି ହିମ ପ୍ରଭାତର ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ପର୍ଶ ହରାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ “ମୁଁ ଏହି” ଭାବନା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ନିଜର ଅମୂର୍ତ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହି “ମୁଁ ଏହି” ଭାବନା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ, ଅନନ୍ତ ଜଗତରେ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ। ଯେପରି ରାଜା ଜନକ ନିଜ ଅହଂକାରର ଦୃଢ଼ତାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନର ଅଭିମାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଗଳିଯାଏ, ତେବେ ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର କେବଳ ଅହଂକାରର ପ୍ରବୃତ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶମିତ ହୁଏ, ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆସିଯାଏ—“ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ”—ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଆର୍ଜନ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ଜଞ୍ଜାଳରେ ନ ପଡ଼େ। ହେ ରାମ, ଏହି ମନର ଆର୍ଜନ ଏବଂ ତ୍ୟାଗର ଚେଷ୍ଟା—ଏହିଏ ନିବନ୍ଧନ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାଁ, ଯାହାକୁ ଆର୍ଜନ କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ହେଉନାହାଁ; ଦୁଇଟି ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ ତାହାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୁହ, ଏବଂ ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କର। ଯେଉଁମାନେ ଭାବନା କରନ୍ତି—“ଏହାକୁ ଆର୍ଜନ କରିବା, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା”—ସେମାନେ ଗଳିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠି କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ମନର ଆର୍ଜନ ଓ ତ୍ୟାଗ ନ ଶାନ୍ତି ହେଲେ ସମତା ଉଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ “ଏହି ଅସତ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହି ମୋର” ଭାବନା ଅଛି, ସେଠାରେ ସମତା ଆସେ ନାହିଁ; ଶୁଷ୍କ ଡାଳିରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ ନାହିଁ, ଏହିଭଳି। ଯେଉଁଠାରେ ଚେଷ୍ଟା, ଅଚେଷ୍ଟା ଇଚ୍ଛା ଲାଭ ଓ ହାନିରେ ଖେଳେ, ସେଠାରେ ସମତା, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଓ ନିରାଶା ମୁକ୍ତି କେମିତି ଆସିପାରିବ? ଏହି ଏକ ନିର୍ମଳ, ଦୁଃଖ ରହିତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ, ତେବେ ଏଠାରେ ଉଚିତ-ଅନୁଚିତର କଣ ଅର୍ଥ, ବିଭିନ୍ନତାର କଣ ଅବକାଶ? ମନର ଗଛରେ ଆଶା ଓ ଭୟର ବାନର, ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଦେଖି, ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଦୌଡ଼େ; ଏପରି ଅଶାନ୍ତିରେ ଶାନ୍ତି କେମିତି ଆସିପାରିବ? ଏହି ନିରାଶା ମୁକ୍ତି, ଭୟ ରହିତତା, ଦୃଢ଼ତା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ନିର୍ମୋହତା, ଅକ୍ରିୟତା, ସୌମ୍ୟତା, ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ରହିତତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ, ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦୃଢ଼ତା, ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ଆନନ୍ଦ, ମୃଦୁ ଭାଷଣ—ଏହି ଗୁଣମାନ୍ୟ ଆର୍ଜନ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ, ଓ ସତ୍ୟପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଭୋଗର ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼େ, ତେବେ ଅତିଶୟ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହାକୁ ଆପଣେ ଏଣ୍ଠାଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଦମନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଣ୍ଡରେ ପାଣି ରୁହିଯାଏ। ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହ, ଚାଲ, ଶୁଅ, ଶ୍ୱାସ ନିଅ, ସର୍ବଦା ଓ ସର୍ବତ୍ର ମନର ସମସ୍ତ ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନର ଅଭିଲାଷାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଅଭିନିବେଶର ଜାଳରେ, ସଂସାର ନଦୀ ଚିନ୍ତାର ସୂତ୍ରରେ ବହେ। ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ସୁଇ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମୟର ଧାରାରେ ବିସ୍ତୃତ ମାର୍ଗକୁ ଛିନ୍ଦିଦିଅ, ଯେପରି ବଡ଼ ବାତ୍ୟା ମେଘକୁ ଚିରିଦିଏ। ଏହି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ଦୋଷର ଅଙ୍କୁର ଆସନ; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସମୂଳ ଉପଡ଼ିଦିଅ। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କଟିଦିଅ; ମନର ଶେଷ ଅନୁଭୂତିକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯିଅ, ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନ୍ଦିଦିଅ, ଏବଂ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଅ। ଯେତେବେଳେ ମୋହ ସଂସାରକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ପୁଣି ଉଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହ, ଚାଲ, ଶ୍ୱାସ ନିଅ, ବସ, ଉଠ, କିମ୍ବା ପଡ଼, ମନରେ ଏହା ଅବଗତି କର—ଏହା ସବୁ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ସମତାରେ ନିଶ୍ଚିତ ରୁହି, ଯାହା ଆସେ ତାହା କର, ଏବଂ ଯାହା ଆସିଯାଏ ତାହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହାଁ; ଏଠି ମୁକ୍ତ ଭାବେ ବଞ୍ଚ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଯେପରି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କର କିମ୍ବା ନ କର, ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ ଅପାପ ଅଛ; ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାତା, ଅଜନ୍ମା, ଆତ୍ମା, ମହାଇଶ୍ୱର; ତୁମକୁ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭରିଥିଲ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବିକାର ଧାରଣା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖର ଦୋଷ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି, ପଥ୍ଥର, ସୁନାକୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖେ, ସଂସାର ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତ କହାଯାଏ। ସେଉଁଠି ଯାହା କରେ, ଯାହା ଭୋଗ କରେ, ଯାହା ଦେଇଥାଏ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ କରେ—ତାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମ ରହେ। ଯେଉଁଠି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆସିଯାଏ, ଫଳ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କେଉଁଠି ଆଟକି ରହେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ ଯେ, “ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ”, ଓ ଭୋଗବାସନା ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଏହି ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ଲାଭ କରେ। ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଜଡ଼, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବିଲେଇ ମାଂସ ଗନ୍ଧ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯେପରି ଶ୍ୟାଳ ସିଂହର ଶକ୍ତିରେ ଆଣିଥିବା ମାଂସ ଖାଏ, ସେପରି ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଲଗିଥାଏ।