ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଭୂତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଲେ—“ରାମ, ଏହି ଜଗତର ଶତ୍ରୁ ହେଉଛି ଆମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଏକ ଥର ନୁହେଁ, ପୁନଃପୁନ ଜୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କଲାପରେ, ଆପଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଉପଲବ୍ଧ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ, ପରମାତ୍ମା ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମୂଢ଼ତାର ମୁଠା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦର ବର୍ଷା, ତଥା ଭ୍ରମ ଭାବଗୁଡ଼ିକ, ସେହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦେଖିବାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ରାମ, ଏବେ ତୁମେ ସଦା ଜନକ ରାଜା ପରି, କୌଣସି କାମନା ଓ କ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମତା ଉପଲବ୍ଧ କର। ଯେଉଁ ଜଣେ ସଦା ଚିନ୍ତନ ଓ ନିରୀକ୍ଷଣରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଜନକ ପରି, ସମୟ ଆସିଲେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭୟଭୀତ ଜଗତରେ, ଭାଗ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଧନ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ କେହି ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ; ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଢ଼ ବିକଳ୍ପରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଧାରଣା ଅନୁସରଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ନଶ୍ଟିକୁ ନେଇଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ବିବେକ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉତ୍ତୋଳିତ କରି, ଏହି ସଂସାର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧିର ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଏ, ଆକାଶରୁ ଫଳ ପଡ଼ିବା ପରି ଅଜ୍ଞାନ ଗଛକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ। ଜନକ ପରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା ଯେଉଁ ଜଣେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା ଅନୁଭୂତି ଆପେଆପେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଖୋଲିବା ପରି। ଶାନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଥିବା ମନ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ; ଏହା ହିଁ ହିମ ଉଜାଳାରେ ଗଳିଯାଇଥିବା ପରି। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବ ଅଜ୍ଞାନର ରାତିରେ ଗଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଆସ୍ତିକ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ ସ୍ଵୟଂ ଉଦିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବ ମିଶିଯିବା ପରେ, ଅନନ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଜନକ ଯେପରି ଅହଂକାର ରୁଚିଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜରେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ପରି ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତାକାଶରେ ଗଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପରମାତ୍ମାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ଧାର ମାନେ ‘ମୁଁ’ ଭାବର ପ୍ରବଳତା; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—‘ମୁଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ’—ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅଧିକାର ଭାବରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ‘ଏହି ଅଧିକାର ଓ ତ୍ୟାଗ’ ଭାବ ମନରେ ଯାଏ, ଏହା ହିଁ ବନ୍ଧନ; ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ। ତୁମେ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ ବିପଦ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆର କିଛି ଅଧିକାର କରିବାରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୁଇ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଉପଲବ୍ଧ କର। ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକାର-ତ୍ୟାଗ ଭାବ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଳିଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନରୁ ଅଧିକାର-ତ୍ୟାଗ ଭାବ ମିଶିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମତା ଦୀପ୍ତି ନେଇପାରିବା ନାହିଁ, ଏହା ହିଁ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ଦେଖିବା ପରି। ଯେଉଁ ମନ ଏହି ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ—‘ଏହି ଅସତ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହି ମୋର’—ସେଉଁଠି ସମତା ଉଦିତ ହୋଇପାରିବା ନାହିଁ, ଏହା ହିଁ ଶୁନ୍ୟ ଏଡ଼ାରେ ଫୁଲ ଫୁଟିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ଲାଭ-ହାନି ସହ ଖେଳିବା, ସେଉଁଠି ସମତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା କିପରି ଆସିପାରିବ? ନିରାଶାର ହସ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଏକ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ, ଦୁଃଖ ନିରାଶା ନାହିଁ; ତେବେ ଉଚିତ-ଅନୁଚିତର କଥା କଣ, ବିଭିନ୍ନତାର ଅର୍ଥ କଣ? ମନର ଗଛରେ ଆଶା-ଭୟର ବାନର ଦୌଡ଼, ଚାହିଁବା-ନଚାହିଁବା ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳତା; ଏପରି ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଶାନ୍ତି କିପରି ଆସିପାରିବ? ନିରାଶା ମୁକ୍ତି, ନିର୍ଭୟତା, ଧୃଡତା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ନିର୍ବିକଳ୍ପତା, ନିର୍କ୍ରିୟତା, କୌମୁଦ୍ରତା, ନିର୍ବିଶ୍ୱାସତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ଉପାସକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆସିପାରିବା। ଧୃଡତା, ମିତ୍ରତା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି, ଆନନ୍ଦ, ମୃଦୁ ଭାଷା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକାର-ତ୍ୟାଗ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗକୁ ଧାଉଛି, ତାହାକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପଛକୁ ଟାଣିବା ଉଚିତ; ଏହି ଟାଣିବା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିୟମିତ କରିପାରିବା, ଏହା ହିଁ ଡ୍ୟାମ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଅଟକାଇବା ପରି। ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଚାଲିବା, ଶୁଇବା, ଶ୍୵ାସ ନିବା, ସେଉଁଠି ସବୁବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ସାମ୍ୟ କରିବା। ଚିନ୍ତାର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାସନାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜଳ ବହିଯାଏ; ଏହି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିର ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଥକୁ କାଟିଦିଅ, ଝଡ଼ରେ ମେଘ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି। ଏହି ଜଗତ ଗଛର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ କର। ମନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କାଟ; ମନର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯିବା, ବର୍ତମାନକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦିଅ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ କର। ମୂଢ଼ତା ଯେତେବେଳେ ଜଗତକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଏହା ପୁନଃ ଉଦିତ ହୋଇପାରିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅଛି, ଚାଲିଯାଏ, ଶ୍୵ାସ ନିଅ, ରହ, ଉଠ, ପଡ଼—ରାମ—ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଦେଖ, ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କର।