ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ରହିଛି, ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକମାନେ, ନିଜ ଚିନ୍ତନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରଭା ଛଡ଼ାନ୍ତି; ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୁଦ୍ରର ରବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ବିବେକ, ଜେଉଁଥିରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏକ କାମନାପୂରଣ ମଣିର ନିକଟେ; ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯେପରି କାମନାପୂରଣ ଲତା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅବିବେକୀ ଅନ୍ତେରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୂର ପାରକୁ ପହଁଚେ, ଅଶିକ୍ଷିତ ବୋଟ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ନିୟମିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ବୁଦ୍ଧି ଲୋକକୁ ଦୂର ପାରକୁ ନେଇଯାଏ; ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ, ଅପମୃତ୍ୟୁ ଆଣିଦେଏ—ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ ବୋଟ ପରି, କେବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, କେବେ ବିପଦ ଆଣେ। ଅନେକ ତ୍ରୁଟି, ତୀର ଭଳି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିବେକର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି; ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳିଆରେ ତୀର ଲାଗେନାହିଁ। ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଆସିପାରେନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ଧକାର, ମାନର ମେଘ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ପରମ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ଦେଉଛି; ବିବେକର ବାତାସ ଏହି ମେଘକୁ ଚିରି ଦେଉଛି। ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ମନକୁ ପ୍ରଥମେ ସଂସ୍କାର କରିବା ଦରକାର—ଯେପରି କୃଷକ ଚାଷ ପୂର୍ବରୁ ଜମିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହିପରି, ରାମ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କର, ଯେପରି ଜନକ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ପଶ୍ଚିମର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଜନକଙ୍କ ପରି, ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଜିନିଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଜୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ୍, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ପରମାତ୍ମା, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ମୃଗ୍ମୁର୍ଛାର ମୁଠି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦର ବର୍ଷା, ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ଉଭୟକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି, ରାମ, ଜନକଙ୍କ ପରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖି, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୁଭ ହୁଅ। ଯେଉଁଠି ନିରନ୍ତର ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖିବା ଅଛି, ଜନକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ, ସମୟ ସହିତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ଭୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ, କର୍ମ, ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ—ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟତୀତ। ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, କ୍ରିୟାଦିର ବିଭିନ୍ନ ବିକଳ୍ପରେ ଲୀନ, ରାମ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଭାରି ମଣ୍ଡ; ଏହିପରି ମାନସିକତା ଅନୁସରଣୀୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନଶ୍ୱରତାକୁ ନେଇଯାଏ। ବିବେକରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ଅସଙ୍ଗ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ରାମ, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ବିବରଣୀ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଆକାଶରୁ ଫଳ ପଡ଼ିବା ପରି ଅଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଯେପରି ଜନକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହୀ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭାତକାଳରେ ପଦ୍ମ ପରି ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ। ଶାନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଥିବା ମନ, ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ପାଳା ରୂପ, ରଙ୍ଗ, ସ୍ପର୍ଶ ହରାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ "ମୁଁ ଏହି" ବୋଧ ଅଜ୍ଞାନର ରାତିରେ ଗଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭାମୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଅହଂକାରର ସଂକୋଚ ଗଳିଯିବା ପରେ, ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯାହା ଅନନ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଜନକଙ୍କ ପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ରାମ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରର ଧାରାକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଗଳିଯାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପରମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକାର କିଛି ନୁହେଁ, କେବଳ "ମୁଁ" ବୋଧର ସଂସ୍କାର; ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବୋଧ ହୁଏ—"ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ"—ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ ଏବଂ ଅର୍ଜନର ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ରାମ, ମନର ଅର୍ଜନ ଓ ତ୍ୟାଗର ଚେଷ୍ଟା—ଏହିଏ ବନ୍ଧନ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତୁମେ ତ୍ୟାଜିବାକୁ ଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ, ଅର୍ଜନରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ; ଅନୁମୋଦନ ଓ ତ୍ୟାଗ ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ଏବଂ ଶୁଭତା ପ୍ରାପ୍ତ କର। ଯେଉଁମାନେ "ଏହି ଅର୍ଜନୀୟ, ଏହି ତ୍ୟାଜ୍ୟ" ଭାବନା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଳିଯାନ୍ତି; ସେମାନେ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ପରି ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରୁ ଅନୁମୋଦନ ଓ ତ୍ୟାଗର ଗଣନା ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ସମତା ଉଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ "ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହା ମୋର" ଭାବନାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେଠି ସମତା ଉଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଡାଳରେ ଫୁଲ ଫୁଟେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଉଚିତ ଅନୁଚିତ ଆଶା ଲାଭ ଓ ହାନି ସହ ଖେଳେ, ସେଠି କିପରି ସମତା ଓ ସ୍୵ଚ୍ଛତା ଥିବ? ଏବଂ କିପରି ନିରାଶାର ମୁକ୍ତିର ହସ ଦେଖାଯିବ? ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ, ତାହାଠାରେ ଉଚିତ ଅନୁଚିତ କୁଏଁ? ବିଭିନ୍ନତାର ଅର୍ଥ କଣ?