ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଘବ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ କେବଳ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ମୂଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଧିଗମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ହାରାଇଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ କେମିତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ? ପ୍ରଥମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଉପଜାଇବା ଦରକାର, ଯେପରି ଏକ ଲତାକୁ ଫଳ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ କର୍ମର ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସମୟ ଆସିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଧୁର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଲୋକେ ଯେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ତାହାରୁ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ। ଅବିବେକର ଜଡତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା, ସମସ୍ତ ବିପଦର ଭଣ୍ଡାର ଓ ସଂସାର ବୃକ୍ଷର ବୀଜ। ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଯେଉଁ କିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେସବୁ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାରରୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, କୌନସି କ୍ରିୟା, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରାଘବ। ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଲୋକେ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଲଭନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଲତାର ଫଳ ଭଳି ମଧୁର ଫଳ ତଳେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଦୃଢ଼ ନଖ ହରାଇଥିବା ସିଂହକୁ ଶ୍ରୁଗାଳମାନେ ଜିତିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଗମାନେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାନ୍ତି। ନିମ୍ନ କୁଳର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି; ଏଠି କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯେମାନେ ବିବେକ ସହ କଥା କହନ୍ତି, ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। ଏହି ବିବେକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତାମଣି ଭଳି ବସିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ଫଳିଯାଏ। ଉତ୍ତମ ଲୋକେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତମ ଲୋକେ ତଳିଯାନ୍ତି; ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକେ ପାରପାରି ଯାନ୍ତି, ଅଶିକ୍ଷିତ ତଳିଯାନ୍ତି, ତାଳ ଭଳି। ଯେପରି ତାଳ ନିୟମିତ ଚାଲିଲେ ଉପକୂଳକୁ ନେଇଯାଏ, ଭ୍ରମିଲେ ବିପଦ ଆଣେ, ସେପରି ସଠିକ୍ ଦିଗରେ ଯାଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଉଛି, ଭ୍ରମିତ ଦିଗରେ ବିପଦ ଦେଉଛି। ଅନେକ ଦୋଷ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ବିବେକୀ ଓ ଅଭ୍ରାନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ସେସବୁ ଦ୍ୱାରା ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନି, ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କବଚ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକକୁ ବାଣ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଯିଏ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଆସିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଡତାର କଳିମା, ଅହଂକାରର ମେଘ ଭଳି ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି ଓ ପରମ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ଦିଏ; ବିବେକର ବାୟୁ ଏହାକୁ ହଟାଇଦିଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିର ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେଠି ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ତକୁ କୃଷକ ଭଳି ଚାଷ କରି ତୟାରି କରିବା ଦରକାର। ଏପରି ଭାବରେ, ରାମ, ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରି, ଜନକଙ୍କ ପରି, ଶୀଘ୍ରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। ବିଶିଷ୍ଟ ପଶ୍ଚିମ ରାଜବଂଶର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନକଙ୍କ ପରି ଲଭ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥିଲେ। ପୁନଃପୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାପରେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ, ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ପରମାତ୍ମା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଦୃଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ମୂଢ଼ତାର ମୁଠି ଓ ବିପଦର ବର୍ଷା, ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେପରି ଜନକଙ୍କ ମନ ନିଜ ଉଦ୍ୟମରୁ ମୁକ୍ତ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଧନ୍ୟ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ଜନକଙ୍କ ପରି ସମୟ ଅନ୍ତେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଭାଗ୍ୟ, କର୍ମ, ଧନ କିମ୍ବା ବାନ୍ଧବ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି। ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କ୍ରିୟାଦିର ନାନା ବିକଳ୍ପରେ ଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଡ ଓ ଅନୁସରଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ଦୃଢ଼ ବିବେକ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ, ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା—ଏହି ମଧୁର ଫଳ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନର ବୃକ୍ଷକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ। ଯେପରି ଜନକଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହୀ ନିଜେ ଖିଳିଯାଏ, ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଭଳି। ଶାନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ମନ ନିରନ୍ତର ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ତୁଷାର ରବିକିରଣରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଧ ଅଜ୍ଞାନର ରାତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ୟୋତିର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭା ଉଦିଏ। ଏହି ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବର ସଂକୋଚ ଲୟ ହେଲେ, ଅନନ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଚେତନା ଉଦିଏ। ଜନକଙ୍କ ପରି ଅହଂକାରର ବୃତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିଜ ମନରୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶରେ ହଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକାର କିଛି ନୁହେଁ, କେବଳ ‘ମୁଁ’ ବୋଧର ପୋଷଣ; ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆଲୋକ ଉଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅନୁଭବ ଆସେ—‘ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବି ନାହିଁ’—ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କୌଣସି ଅର୍ଜନ ରେ ଜଡି ରହେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଅର୍ଜନ କରିବା ଓ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଚେଷ୍ଟା ମନରେ ଅଛି, ସେଇ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ।