ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର କଥା ଏହିପରି: ଜଣେ ରାଜା ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥିବା ଦିନେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ଜନକଙ୍କ ମନରେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଗତକାଳ ଉପରେ ମନ ଦେଇ ନାହିଁ, ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହସି ଆନନ୍ଦ ଭିତରେ ବସିଥାନ୍ତି। ହେ ମନୋରମ ନୟନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାମ, ଯେତେକି ଲାଭ କରିବା ଦରକା ଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜନକ ନିଜର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ପାଇଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କରିବା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ଅନ୍ତିମ ସୀମା ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପହଞ୍ଚିବାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶିକ୍ଷକ ଠାରୁ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଠାରୁ, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟରୁ ମିଳେନାହିଁ; ଏହା ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ନିଜର ଏକାନ୍ତ, ସଠିକ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଯାହା ସ୍ବାଭାବିକ ଓ ସ୍ନେହମୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯାହାଙ୍କର ବିବେକର ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଜ୍ୱଳିଛି, ସେ ଗତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଇକୁ ଯାଞ୍ଚ କରି, ଅନ୍ଧକାର ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରେନାହିଁ। ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଗତିଗୁଡିକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନାଉ ଜଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ଅବିବେକୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଅତି ସାଧାରଣ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ଖାଲି କଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବଳ ପବନ ହେଲେ ଉଡିଯାଏ। ବିବେକୀ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସାଥୀ ବିନା ଏହି ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି, ରାମ, ଏକ ନାଉ ଭଳି। ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ମଧ୍ୟ, ବିବେକୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି; ଅବିବେକୀ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ହରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବିବେକ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଫଳ ପାଇବାକୁ ଏକ ଲତାକୁ ଜଳ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଛ, ଯାହାର ମୂଳ ବିବେକର ଶକ୍ତି, ସମୟରେ ଏକ ମଧୁର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର। ଜନେ ଜଣେ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ କେତେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ସେହି ଉଦ୍ୟମ ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଅବିବେକ ଏହି ସଂସାରୀ ଦୁଃଖର ସୀମା, ଦୁର୍ଗତିର ଭଣ୍ଡାର, ଏବଂ ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ; ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବିବେକୀ, ଯେତେକି ଶ୍ବର୍ଗ, ପାତାଳ, କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଲାଭ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି ବିବେକର ଭଣ୍ଡାରରୁ ଆସେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରୀ ସାଗର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; କୌଣସି କ୍ରିୟା, ତୀର୍ଥ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରାଘବ। ଏହି ଭୂମିରେ ଲୋକେ ଯେତେକି ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀ ପାଇଥାନ୍ତି, ସେ ମଧୁର ଫଳ ଭଳି ବିବେକ ଲତାର ଫୁଲିଥିବା ଫଳରୁ ଆସେ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଅଂଶ ବିହୀନ ସିଂହମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ଶ୍ୟାଳମାନେ ପିଇଛନ୍ତି, ଶ୍ୟାଳମାନେ ସିଂହମାନେକୁ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ହରିଣମାନେ ସିଂହମାନେକୁ ଜୟ କରିଥାନ୍ତି। ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବେକ ଶକ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି; ଏଠାରେ କେବଳ ବିବେକୀମାନେ ଶ୍ବର୍ଗ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ନିଜର ଧ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଉତ୍ସାହିତ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଚମକିଉଠନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାଗରର ଚିତ୍କାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚମକେ। ଏହି ବିବେକ, ବିବେକୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ, ଏକ କାମଧେନୁ ରତ୍ନ ପରି; ଯେଉଁ କିଛି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତାହା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି କାମଧେନୁ ଲତା ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଛାଡ଼ାଯାନ୍ତି; ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୂରପାର୍ବରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଅଶିକ୍ଷିତ ନାଉ ଭଳି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଠିକ୍ ଦିଗରେ ଯାଉଥିବା ବିବେକ ଲୋକକୁ ଦୂର ପାର୍ବରେ ନେଇଯାଏ; ଭୁଲ୍ ଦିଗରେ ଯାଉଥିଲେ ଦୁର୍ଗତିରେ ନେଇଯାଏ—ଏକ ନାଉ ଭଳି ଏହି ସାଗରରେ ଜୟ କିମ୍ବା ବିପଦ ଆଣିଥାଏ। ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ, ତୀର୍ଥ ଭଳି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିବେକୀ ଜଣେ ଭ୍ରମ ହୀନ ଥିବା ଲୋକକୁ ବିପଦ ତ୍ରାସ ଦେଇପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ସେନାପତି ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ। ହେ ପ୍ରିୟ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଆସିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଅବିକ୍ଷୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ଧକାର ତାପ, ଅହଂକାରର ମେଘ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ଦେଇଥାଏ; ଏହା ବିବେକର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଆଗରୁ ନିଜର ମନକୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଚାଷୀ ଫସଲ ଆଶା କରି ପୂର୍ବରୁ ଭୂମିକୁ ସଜାଇଥାଏ। ଏହିପରି, ରାମ, ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ ନିଜର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ଜନକ ପରି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ। ପଶ୍ଚିମର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବିବେକୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନକ ପରି ନିଜର ଲାଭ ପାଇଥାନ୍ତି। ସଂସାରର ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ, ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ବିଭାଗ କରିପାରିବ। ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବତା, ପରମାତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ମୂଳ ଭାବରେ ଥିବା ଭ୍ରମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖର ବର୍ଷା, ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ସଦା, ରାମ, ଜନକ ପରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମନକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ଶ୍ରୀମତ୍ ଓ ଉତ୍ତମ ହୁଅ।