ଏହି ଗାଥାରେ, ରାମା, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଦିନ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ନା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ନା ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ; ସେ ସମୟରେ ସେ ଏକ ସ୍ଥିର ମନେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ବସିଗଲେ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ। ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏମିତି ଏକ ମନ ରଖି, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଆରୋପିତ ଦୂଷଣକୁ ଆଉ କେବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଏପରି, ରାଜସୀ ଆକାଶ କେବେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ନିଜ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ରାଜାର ମନ ଅସୀମ ଓ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ଏହି ଚେତନା, ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ଓ ରୋଗର ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ପରି ଉଦିତ ହେଲା। ସେ ଚିତ୍ତରେ ବିସ୍ତୃତ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ମଣିର ଦଳ ପରି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏଗୁଡିକୁ ନିଜ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣିଲେ—ସମସ୍ତ ଜୀବର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା। ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ନାହିଁ; ସେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହି ଏକ ସ୍ଥିର ମନ ରଖିଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ମହାମାନ ଦେବ, ଜନକ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ସେ ପକ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭିତର ଓ ବାହାର ନିଜର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ। ଭିଦେହ ଦେଶର ରାଜ୍ୟ କରି, ଜନକ ତାଙ୍କ ଜନମାନଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ ରଖି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ କେବେ ଉଦୟ ନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଲାଭ ଓ ହାନିରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ନାହିଁ, କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ନାହିଁ। ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି କିଛି କରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ। ଏହା ଏପରି, ଏକ ରାଜା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ପରି, ଜନକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଶମିତ ହୋଇ ଗଲା। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଚାର କରିଲେ ନାହିଁ, ଗତକାଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ହସୁଥିବା ପରି କେବଳ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ବସିଥିଲେ। ହେ କମଳନୟନ, ଯେଉଁ ଉପଲବ୍ଧି ହେବା ଥିଲା, ଜନକ ତାହା କେବଳ ନିଜର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ପାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏପରି, ଏକ ମନ ନିଜର ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତିମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଗୁରୁ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ସ୍୫ଷ୍ଟ ଏବଂ ଗଭୀର ମନ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଆସେ। ରାମା, ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ନିଜର ନିଷ୍ଠାବାନ୍ତ ଓ ସଜ୍ଜନ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯାହାର ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ସେ ଗତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁହିଁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅନ୍ଧକାର ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ସମସ୍ତ ଆପଦକୁ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ ନାଉ ପରି ଜଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଏପରି, ଏକ ଖାଲି କଣ୍ଡରେ ହଳକା ପବନ କମ୍ପନ କରିଥାଏ। ଯଦି ସାହାଯ୍ୟ ନା ଥିବା, ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସଙ୍ଗୀ ନା ଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଏହି ସଂସାର ମହାସାଗରକୁ ନାଉ ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ରାମା। ସାହାଯ୍ୟ ନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନୀ, ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ହାରିଯାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଏପରି, ଏକ ଲତାକୁ ଫଳ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଦ୍ୱାରା। ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଛ, ଯାହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ସେ ନିଜ ସମୟରେ ଏକ ମଧୁର ଫଳ ଦେଉଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ଲୋକମାନେ ଯେତେ ପ୍ରୟାସ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପଲବ୍ଧି ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରୟାସ ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜାଇବାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଅବୁଦ୍ଧିର ଜଡତାକୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା, ଆପଦର ଭଣ୍ଡାର, ଏବଂ ସଂସାର ଗଛର ବୀଜ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁଠୁ ଆକାଶ, ପାତାଳ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ—ସମସ୍ତ କିଛି ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାରରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସାଗରକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; କର୍ମ, ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏହି ଭୂମିରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଲତାର ଫଳ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କ୍ଳାନ୍ତ ଶେର ଯାହାର କ୍ଳା ଖଣ୍ଡିଯାଇଛି, ଏବଂ ଶୃଗାଳ ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇଛି, ଶୃଗାଳ ଦ୍ୱାରା ଜୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଏପରି, ହରିଣ ଶେର ଦ୍ୱାରା ଜୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅପବିତ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଏପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାଗରର ଗୁଞ୍ଜନକୁ ଉପେକ୍ଷା କରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି। ଏହି ବିବେକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହିଥିବା ଏକ କାମଧେନୁ ମଣି ପରି, ଯାହା ଚିନ୍ତିତ କିଛି ଦେଇଥାଏ, କାମଧେନୁ ଲତାର ଫଳ ପରି। ଉତ୍ତମ ଲୋକ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅଧମ ତ୍ୟଜିଯାନ୍ତି; ଶିକ୍ଷିତ ଦୂର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଅଶିକ୍ଷିତ ନାଉ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଠିକ୍ ଦିଗରେ ଚିତ୍ତ ନେଇଲେ ଦୂର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଭୁଲ୍ ଦିଗରେ ନେଇଲେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ—ସାଗରରେ ନାଉ ଦ୍ୱାରା ଏକେ ଅତିକ୍ରମ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅନେକ ଦୋଷ ତୀର ଭାବରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅବିମୁଡ଼ ବିବେକୀ, ଏହି ତୀର କେବେ ବି ଆଘାତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ଏପରି, ଅଭିରକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ତୀର ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ପ୍ରିୟ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଠିକ୍ ଦେଖିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।