ହେ ମହାନ ଜନ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଏଠି ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଉଦ୍ଭବ କି ବିଲୟ—ଏହାର ଗୁଣ କି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କେବେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉନି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁଛ, ସେଉଁଥିରେ କିଛି ମାତ୍ର ସଂଯୋଗ ତୁମ ସହିତ ନାହିଁ; ଯେଉଁଥିର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ, ସେଉଁଥି ସହିତ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ହେବ? ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଭାବନା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅପୂର୍ବ କଥା। ଯଦି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଓ ତୁମେ ସତ୍ୟ, ତେବେ କହ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁପରି ସମ୍ପର୍କ ହେବ, ଯେପରି ଜୀବିତ ଓ ମୃତ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ? ଯଦି ତୁମେ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ଉଭୟ ସତ୍ୟ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ କି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାର ଚଳନ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ? ଏହିପରି, ମୂଢ ହେବା ନୁହଁ, ଉତ୍ସାହରେ ମଗ୍ନ ହେବା ନୁହଁ; ଏକ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ମନକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କର, ହେ ମହାନ, ଏବଂ ସଂସାର ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଟିଣ୍ଡୁକ ଗଛର ଫଳ ପରି, ମୂଢ ଭ୍ରମର ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦହନ କରିବାକୁ ଦିଅନି; ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯିଅନି। ଏଠି କିଛି ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ମିଳିଯିବ; ଏହି ଭାବରେ, ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ଧୈର୍ୟ ଧାରଣ କର, ହେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ରହି, ରାଜା ଜନକ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କେବେ ମୂଢ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ କେବେ ଆନନ୍ଦରେ ବିକାଶିତ ହେଲାନି; ସେ ସଦା ସମବୃତ୍ତ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଲାଗି ଧରି ରହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଏପରି ମନ ରଖି, ସେ କେବେ ଅପବିତ୍ରତା ଆର୍ଜନ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜସିଁହାସନ ଆକାଶ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ନିର୍ମଳ ରହିଥାଏ। ନିଜ ବିବେକ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଚିନ୍ତନ କରି, ଏହି ରାଜାଙ୍କର ମନ ଅସୀମ ଓ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ତାଙ୍କ ଚେତନା ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଓ ରୋଗର ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦିତ ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ମନ ଭିତରେ ମଣିମାଳା ପରି ବିସ୍ତୃତ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଭାବେ ଜାଣିଲେ। ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସମବୃତ୍ତ ମନରେ ରହିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ସଂସାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା, ଜନକ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପକ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ଜନମାନ୍ୟ ଓ ବାହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଲେ। ସେ ଭିଦେହ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଆନନ୍ଦ କି ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଲାଭ କି କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା କେବେ ମନ ଭଙ୍ଗ କଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ନିଜେ କେବେ ଉଦୟ କି ଅସ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି କିଛି କରିବା ନୁହଁ, ଯଦିଓ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; ସେ ସଦା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରାଜା, ତେଣୁ ଜନକଙ୍କର ମନରେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁନାହାନ୍ତି, ପୂର୍ବତନ ବିଷୟରେ ମନନ କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ କ୍ଷଣରେ ହସି ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି। ହେ ଅରବିନ୍ଦ ନୟନ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଥିଲା, ତାହା ସେ ନିଜ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହେ ରାମ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶା ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ। ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ କେବଳ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତିମ ସୀମାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଥାଏ। ସେଇ ସ୍ଥିତି ଗୁରୁ ଠାରୁ, କି ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଠାରୁ, କି ପୁଣ୍ୟ ଠାରୁ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହା ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ରାମ, ସେଇ ସ୍ଥିତି କେବଳ ନିଜର ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ନିଷ୍କପଟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ କି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ। ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜଳେ, ସେ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁହିଁକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, କେବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୁଏନି। ଯେଉଁ ସଂସାରୀ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ ତାଳିବା ଦୁର୍ଗମ ଓ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେପରି ନୌକା ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଦୁଃଖ ବି ଦୁଃଖିତ କରେ, ଯେପରି ଖାଲି ଚେଣ୍ଡିକୁ ହଳକା ପବନ ହେଲେ ବି ହଲାଇଦିଏ। ଜ୍ଞାନୀ, ସାହାଯ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର କି ବନ୍ଧୁ ବିନା ବି, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ନୌକା ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ହେ ରାମ। ଜ୍ଞାନୀ, ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ବି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଲେ ବି ତାହା ହରାଇ ଦିଏ। ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଫଳ ଲାଗି ଲତାକୁ ଜଳ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଉତ୍ତମ କର୍ମର ଗଛ, ଯାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, ସମୟ ଆସିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମଧୁର ଫଳ ଦେଏ। ଲୋକେ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଯେପରି ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରୟାସ ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ କରିବା ଉଚିତ। ଅବିବେକର ମୂଢ଼ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା, ବିପଦର ଭଣ୍ଡାର ଓ ସଂସାରୀ ଗଛର ବିଜ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ କି ରାଜସ୍ୱ—ଯାହା କିଛି ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାରରୁ ମିଳେ।