ଜଣକ ରାଜା ନିଜ ମନରେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଉପରେ ଆସିଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ଉଠି ଲାଗିଗଲେ । ସେ ନିଜ ମନରେ ଭଲ ଓ ମନୋରମ କିମ୍ବା ଅମନୋରମ କାମନାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁପରିସ୍ଥିତି ଆସୁଥିଲା, ତାହାକୁ ନିଷ୍ପୂହ ଭାବେ କରୁଥିଲେ, ଏକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପରି ସଚେତନ ରହିଥିଲେ । ସେ ଦିନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା କରି, ରାତିଟିକୁ ଏକା ଅନୁଭବରେ ଧ୍ୟାନର ଖେଳରେ ଲୀନ ହୋଇ କାଟିଥିଲେ । ସେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର କରି, ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଶମିତ କରି, ରାତି ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ ନିଜ ଚେତନାକୁ ଏହିପରି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ—“ଓ ମନ, ତୁମ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବ କେବେ ଆତ୍ମାକୁ ସଫଳତା ଦେଉନାହିଁ । ଶାନ୍ତିରେ ବସ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ । ତୁମେ ଯେପରି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠାଉଛ, ସେପରି ତୁମ ସଂସାର ଅନୁଭବ ଅନେକ ଦିଗରେ ବଢ଼ିଯାଏ । ଏକ ଝରଣା ଯେପରି ଗଛକୁ ଶତଶାଖା କରିଦିଏ, ସେପରି ଭୋଗ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତା ପାଇଁ ଯାଉଛ । ଏହି ସଂସାର ରଚନା ମନର ଚିନ୍ତା ଜାଳର ଖେଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଅନେକ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତିରେ ବସ । ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାର ରଚନାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ, ଯଦି ତାହାର ସାର୍ଥକତା ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ତାହାରେ ନିର୍ଭର କର । ଏହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ତୁମ ସ୍ୱତଃ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାରେ ରୁହ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚ ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଉତ୍ପନ୍ନ କି ଲୟ, ଏହି ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ମନକୁ ଆସକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମେ ଯାହାକୁ ଦେଖୁଛ, ସେଠାରେ କିଛି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ସେଠାରେ ସମ୍ପର୍କ କେମିତି ? ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଏକ ଅଜଣା ଶବ୍ଦମାଳା ମାତ୍ର । ଯଦି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଓ ତୁମେ ସତ୍ୟ, ତେବେ ଦୟାମୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟରେ କେଉଁ ଭିନ୍ନତା ? ଜୀବିତ ଓ ମୃତ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି । ଯଦି ତୁମେ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଉଭୟ ସତ୍ୟ, ଏବଂ ଦୁଇଁଜଣ ସଦା ଅବିଚଳିତ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖ କେମିତି ଆସିପାରିବ ? ତେଣୁ ମନକୁ ମୂଢ଼ କରନି, ଉତ୍ସାହ ରେଖନି, ଏକ ଅବିଚଳିତ ମନରେ ବସ, ଏବଂ ସଂସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କର । ତିଣ୍ଡୁକ ଫଳ ପରି ଅବିଦ୍ୟା ନିଜରେ ଦହିବା ଦେଉନି, ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ଏମିତି କିଛି ଉଚ୍ଚ ନାହିଁ ଯାହା ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧନା ମିଳିଯିବ, ଏହି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ି ଧୃଡ଼ ଶୌର୍ୟ ଧାରଣ କର ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ଏବଂ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଜଣକ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସଦା ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅବିଚଳ ରହିଥିଲା । କେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏନି, ସେ ସଦା ସମ ଓ ସ୍୫ଚ୍ଛ ରହିଥିଲେ । ସେଠାରୁ, ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବାର ଦରକାର ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେ ସମୟରେ ଅବିଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିଥିଲେ । ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ମଳିନ ହୋଇନଥିଲା, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ କିଛି ଦୌଷ୍ୟ ଧରେନାହିଁ । ନିଜ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନ ଅସୀମ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା । ତାଙ୍କର ଚେତନା ଅସତ୍ୟ ଧାରଣା ଓ ରୋଗ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦୟ ହେଲା । ସେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବିଷୟ ମନରେ ମଣିମାଳା ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ସେହି ସବୁ ନିଜ ଅନନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ଜ୍ଞାତା ଅଟୁଟ ଆତ୍ମା । ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ, କେବେ ବିଷାଦ ନ ହୋଇ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅନୁଭବ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ମହାନ, ଜଣକ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ବିବେକ ପକ୍୵ ହେଲା, ଏବଂ ଭିତର ଓ ବାହାର ନିଜର ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ । ସେ ଭିଦେହ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରି, କେବେ ଆନନ୍ଦ ବା ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ, କେବେ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି । ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟେ କୌଣସି ଦୋଷ ବା ଗୁଣ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟର ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ବା ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନଥିଲେ । କିଛି କରିବା ସତ୍ୱେ ସେ ଅକିଛି କରୁନଥିଲେ, ସେ ସଦା ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ । ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ରାଜା ପାଖରେ କିଛି ଧାରଣା ନାହିଁ, ସେପରି ଜଣକ ଠାରେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଶମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲେ, ଗତକାଳ ଉପରେ ମନ ଦେଇନଥିଲେ, ବରଞ୍ଚ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ହସି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ହେ କମଳନୟନ, ଯେଉଁ କିଛି ଲାଭ କରିବା ଥିଲା, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ବିବେକରେ ହୋଇଥିଲା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ କେବଳ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଚରମ ଚିନ୍ତନର ସୀମା ଆସେ । ଏହି ଅବସ୍ଥା ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ବା ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳେନାହିଁ, ଏହା ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ମଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ହେ ରାମ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ନିଜର ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଜସ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା ବା ନାମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳି, ସେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି, କେବେ ଅନ୍ଧକାର ପଛୁଆନଥିବେ । ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ବିପଦକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ଜଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିମ୍ନ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି କମ୍ଜୋର ପବନ ଖାଲି ବାଂଶକୁ ହଳାଇଦିଏ । ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସହାୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ବା ସଙ୍ଗୀ ବିନା ମଧ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଚିରିଯିବେ, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ପାର୍ ହୁଏ ।