ଜନକ ରାଜା ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଏଠାରେ ଏମିତି କଣ ଅଛି ଯାହାକୁ ମୁଁ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ନୁହେଁ, ତେଣୁ କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନେଇ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି? କାରଣ, କ’ଣ କ୍ରିୟା କଲେ କିମ୍ବା କ’ଣସି କ୍ରିୟା କରିଲେ ଉପାଦାନ ମିଳେ? ଏଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ଅନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। କ୍ରିୟା କରିଲେ କିମ୍ବା ନ କରିଲେ, ଏହି ଶରୀର ଅସତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ, ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଛି, ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ହାନି ଅଛି? ମୁଁ ଯାହା ପାଇନି, ତାହାକୁ ଆଶା କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ଅଛି—ଯାହା ମୋର, ତାହା ମୋରୁ ହେଉ। କ୍ରିୟା କଲେ କିମ୍ବା ନ କଲେ, ଏଠି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଯାହା ପାଇଁ କ୍ରିୟା କି କ୍ରିୟା ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ। ମୁଁ କ୍ରିୟା କରିଲି କିମ୍ବା ନ କରିଲି, କ୍ରିୟା ଉଚିତ କି ଅନୁଚିତ, ଏଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏହି ଶରୀର ଯେମିତି ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ରିୟା କରେ, ତାହା କରୁ; ଯଦି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ, କ’ଣ କରିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ମନ ସ୍ଥିର, ଅକାମ, ସମଭାବ ଏବଂ ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀର ଏବଂ ତାହାର ଅଂଶର କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଫଳରେ ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋଗ୍ତା ରୂପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମାନବମାନେ କ’ଣ କରିଲେ କିମ୍ବା କ’ଣ ନ କରିଲେ, ସେ କ’ଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିବା ପରି ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଜେ, ସେ ତାହା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଦୃଢତା ଓ ଅଦୃଢତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଜନକ ନିଜ ପାଖରେ ଆସିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅସକ୍ତିଭାବରେ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଉଦୟ ହୁଏ। ସେ ନିଜ ମନରେ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହା ଆସିଥିଲା, ତାହାକୁ କରି, ଜଣେ ଘନ ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ସେ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଏକାକି ରାତି କାଟିଲେ, ଧ୍ୟାନର ଲୀଳାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅନ୍ତଃକରଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ କରି, ରାତି ଶେଷେ ଏପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ତାପରେ ଜନକ ନିଜ ମନକୁ କହିଲେ—"ଏ ମନ, ତୁମର ଅସ୍ଥିର ବିସ୍ତାର ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଉନାହିଁ; ଶାନ୍ତି ଆଣ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏ ମନ, ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ। ଯେପରି ତୁମେ ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠାଉଛ, ସେପରି ତୁମର ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏକ ନଦୀ ଯେପରି ଗଛକୁ ଶତଶାଖା କରେ, ସେପରି ଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅନେକ ଜଟିଳତାରେ ପହଞ୍ଚୁଛ। ସଂସାର ରଚନା ଏହି ଚିନ୍ତାର ଜାଲର ଖେଳରୁ ଉପଜେ; ତେଣୁ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କର।" "ଏ ମନ, ସଂସାର ରଚନା ଅସ୍ଥାୟୀ—ତାହାର ସାର ଖୋଜ, ଯଦି ସାର ମିଳେ, ତାହାକୁ ଧର। ଏହି ଜଗତ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କର, ଯାହା ମୋର ତାହାକୁ ଧର, ଏବଂ ପବିତ୍ରତାକୁ ଆଶା କର। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଉପଜିବା କି ନଶ୍ୱର, ଏ ମନ, ତାହାର ଗୁଣ ଅପଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହେଉନାହିଁ।" "ତୁମର ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ସହ କିଛି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ତାହା ସହ କି ସମ୍ପର୍କ? ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହଁ; ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଭାବନା ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ। ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ତୁମେ ସତ୍ୟ, ତେବେ କିପରି ସମ୍ପର୍କ? ଜୀବ ଓ ମୃତ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସମ୍ପର୍କ ହୋଇପାରିବ?" "ଯଦି ତୁମେ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଦୁଇଁଟି ସତ୍ୟ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଅଛ, ତେବେ ଖୁସି କି ଦୁଃଖ କିପରି ଆସିପାରିବ? ତେଣୁ ଭ୍ରମ ରେ ପଡ଼ନାହିଁ, ଉତ୍ସାହ ଉପରେ ଚଢ଼ନାହିଁ; ଅଚଳ ମନ ସ୍ଥାପନ କର, ଏ ମନ, ସଂସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କର।" "ତିନ୍ଡୁକ ଫଳ ପରି, ଭ୍ରମ ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ୟଥା ଜଳିଉନାହିଁ, ମୂଢ଼ତାରେ ତଳିଉନାହିଁ। ଏଠି କିଛି ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏହି ଭ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୃଢତା ଧର, ଏ ଚଞ୍ଚଳ ମନ।" ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଜନକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ କଲେ, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରି, କେବେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ଆନନ୍ଦରେ ବିକଳ ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସମଭାବ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହେଲେ। ସେ ତାହାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯାହା ଦେଖିଲେ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ବର୍ତ୍ତମାନରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିଲେ। ଏପରି ବିବେକ ରେ ଥିବା ମନ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଆଉ କେବେ ମନରେ କଳୁଷ ଆଣିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜା ଆକାଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରହିଥାଏ। ନିଜ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ତାଙ୍କର ମନ ଅସୀମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ତାଙ୍କର ଚେତନା ଭ୍ରମ ଓ ରୋଗ ରହିତ ହୋଇ, ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦୟ ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ମନରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମଣିମାଳା ପରି ଦେଖି, ସବୁକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣିଲେ—ଏହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ସାର ଜ୍ଞାନୀ। ସେ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ଥିବାରୁ ସମଭାବ ରହିଲେ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ, ମହାନ୍ୟ, ଜନକ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରଉଢ଼ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଭିତର ଓ ବାହାର ନିଜରୂପ ଜାଣିଲେ। ସେ ଭିଦେହ ଦେଶ ଶାସନ କରି, ଜନମାନସଙ୍କୁ ପାଳନ କରି, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଲେ, କେବେ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ କେବେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ; ରାଜ୍ୟର ଲାଭ କି କ୍ଷତିରେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ କି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିଛି କରୁନାହିଁ; ସେ ସଦା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ।