ଏକଦିନ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମନର ଚନ୍ଦ୍ର, ଯାହା କାମନା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ, କେମିତି ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ପବିତ୍ର କରାଯିବ, ଯେଉଁଥିରେ ଅମୃତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉଦିତ ହୁଏ? ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଅଞ୍ଜଳି ମାର୍ଗରେ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଓ ନାଶକୁ ଦେଖି, କିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ସଂସାର ଆରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବକୁ, ଭୋଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ମହାରୋଗ କେମିତି ପୀଡ଼ା ଦେଉ ନାହିଁ? ଏବଂ ଶତ୍ରୁତାର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, କେମିତି ସେ ଅନ୍ଧର ହୁଏ ନାହିଁ—ସ୍ୱରୂପରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସୁନା ପରି? ଏହି ଜଗତରେ, ସାଧାରଣ ଚର୍ଯ୍ୟା ବିନା କୌଣସି ନିଶ୍ଚଳତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡ଼ିଲେ ରୁହିପାରି ନଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ଇନ୍ଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନିପରି; ଏଠାରେ ସଠିକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାରୀ ମନ, ଯେଉଁଥିରେ ଚିନ୍ତା ଚଳିଥାଏ, ତାହାର ତିନି ଲୋକର ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ, ଯଦି ଉପାୟ ନ ହୁଏ; ଏହି ଉପାୟ କ’ଣ, ମୋତେ କହ, ହେ ମହାନୁଭାବମାନେ। ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ ଦୁଃଖ କିପରି ଆସେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥ କ’ଣ? ପୂର୍ବରୁ କିଏ, କିପରି, କିମ୍ବା କ’ଣ ଉପାୟରେ, ମହାନ ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତାକୁ ଲାଭ କରିଥିଲେ? ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ମୂଢ଼ତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେହି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହି ନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ଉପସ୍ଥିତ, ଏବଂ ମୁଁ ସେଇ ଶାନ୍ତିକୁ ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣି ପିଇବି ନାହିଁ, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଭଳି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ। ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେବି ନାହିଁ; ମୋର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଶରୀର ତ୍ୟାଗ ଛଡ଼ା, ହେ ମୁନି। ସରଳ ଭାବେ, ଭୟ ନଥିବା, ମମତା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ, ମୁଁ ଏଠାରେ ନିର୍ବିକାର ରହିବି, ଗୋଟିଏ ଲେଖକ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ। ଏପରି ଭାବେ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ନିଷ୍ଫଳ ଦେହ ଗଠନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ୍ରହଣ କରି ଛାଡ଼ିଦେବି। ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତ ହେବି। ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ଦେହକୁ ବିଦାୟ ଦେବି। ଏପରି ଭାବେ, ଶିତଳ ଓ ପବିତ୍ର ହସ୍ତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କହି, ବଡ଼ ବିବେକରେ ମନକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ମହାନ ମନ୍ୟମାନେ ସାମ୍ନାରେ ନିର୍ବାଚିତ ହେଲେ—ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟ ଦେଇ ବସିଥିବା ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ପରି। ଏହି ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମନର ମୂଢ଼ତା ଦୂର ହୁଏ, ଲୋଟସ୍ପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶୁଣି, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ପୋଷାକ ଧରିଥିଲେ, ଦେହ ଉପରେ ତାନି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଭୋଗସ୍ମୃତିରୁ ମୁକ୍ତ, କାମନା ଶେଷ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେମାନେ ଅମୃତ ସାଗରର ତରଙ୍ଗରେ ତାଲମେଳ ହୋଇଥିଲେ। ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭରିଗଲା। ସେଠାରେ ବସିଥିବା ବଶିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭଳି ମୁନିମାନେ, ଜୟନ୍ତ, ଘୃଷ୍ଟି ଆଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଦଶରଥ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, ନାଗରିକ, କବି, ଗାୟକ, ଉଚ୍ଚ ବର୍ଗ, ରାଜପୁତ୍ର, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ସେଠାରେ ସେବକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପିଞ୍ଜରାରେ ପକ୍ଷୀ, ଖେଳୁଥିବା ହରିଣ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ରହିଗଲେ, ଚରୁଥିବା ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଚରା ବନ୍ଦ କଲେ। ନାରୀମାନେ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ନିଜ ଜନେଲାରେ ଦଢ଼ିଯାଇ, ଗହନା ନିର୍ବାଚିତ, ଦଳେ ଦଳେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ରହିଲେ। ବାଗିଚାର ଲତା, ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ବାନର, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ନାରଦ, ବ୍ୟାସ, ପୁଳହ ଭଳି ମହାମୁନିମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ଦେବତା ଓ ଵିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ନାୟକ, ମହାନାଗମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ରାମ, ରାଘବ ବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମାନ, ପଦ୍ମନୟନ, ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଏହି ମହାନ ଶବ୍ଦ ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ, ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ମନ୍ଦାର ଫୁଲର କୁଳିରେ ମଧୁମକୁନ୍ଦର ଗୁଞ୍ଜନ, ମଦର ଗନ୍ଧ ଓ ଶୋଭାରେ ମନ ମୁଗ୍ଧ ହେଲା। ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶର ତାରା ଧାରା ବାୟୁରେ ବହି ମାଟିକୁ ପଡ଼ୁଛି, କିମ୍ବା ଦେବୀମାନଙ୍କ ହସର ଅଲୋକ ଭୂମିକୁ ଢାକି ଦେଉଛି। ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ଧାରା, କିମ୍ବା ଘିଅର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନ ମାଟିକୁ ପଡ଼ୁଛି। ଏହି ବୃଷ୍ଟି ତୁଷାର ପ୍ରବାହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁକ୍ତା ମାଳା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ସାଗର ତରଙ୍ଗ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁର ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦ ହୁଆଁ ବାୟୁ, ମଧୁମକୁନ୍ଦର ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। କେତକୀ ଫୁଲ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥିଲା, ଶତଦଳ ଫୁଲର ଗଛ ଛିଟିଯାଉଥିଲା, ମଲ୍ଲିକା ମାଳା ପଡ଼ୁଥିଲା, ନୀଳପଦ୍ମର ଅଳୟ ଚମକୁଥିଲା। ସୁନ୍ଦରୀମାନଙ୍କ ଘରର ଆଙ୍ଗଣ ଓ ଛତ୍ତରେ ଏହି ଫୁଲ ଭରିଯାଉଥିଲା, ନଗରବାସୀ ଓ ନାରୀମାନେ ଗର୍ଦ୍ଧନ ଉଠାଇ ଦେଖୁଥିଲେ। ଆକାଶରେ ଏପରି ଏକ ବୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ମେଘ ନାହିଁ, ନୀଳପଦ୍ମ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ହାସ୍ୟ ଦେଉଥିଲା। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଦେଖି ନଥିଲେ, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସମୂହର ଶ୍ୱାସରେ ଚଳିଥିବା, ଏହି ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପ୍ରାୟ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେଲା।