ରାଜା ଜନକ ଏକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ଭାବିଲେ—“ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ସୁଖ କେବଳ ମାୟିକ, ଏହାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସବୁର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କ୍ଷଣିକ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର । ଏହି ମିଥ୍ୟା ଆଡମ୍ବର ଓ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଏକାକୀ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିବି, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଅତି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ । ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ଆଉ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବି ।” ସେ ନିଜ ମନକୁ କହିଲେ—“ଏ ମନ, ପୁନଃପୁନଃ ଭୋଗ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚତୁରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ଜନ୍ମ, ବୟସ୍କ ଓ ମୂଢ଼ତାର ମୋହକ ଝୁଲିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖ, ସେଉଁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ । ଏ ମନ, ତୁମେ ଅନେକ ସମୟ ଧରି ଭୋଗର ଆସ୍ବାଦ ନେଇଛ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହି ଅର୍ଥହୀନ ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼; ସତ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସ୍ଵତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତି ଉପଜେ—ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅ ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ନିର୍ବିକାର ହେଲେ—ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ପରି । ଦ୍ୱାରପାଳ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ଥିର ମନ ଦେଖି, ଭୟ ଏବଂ ଆଦରରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । କିଛି ଖ୍ଷଣ ନିରବ ଦାନ୍ଡାଇ ରହି, ଜନକ ପୁଣି ନିଜ ମନଭିତରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଶାନ୍ତି ଦିଗରେ ମନକୁ ନେଇଗଲେ । ସେ ଭାବିଲେ—“ଏଠାରେ କ’ଣ ଏମିତି କିଛି ଅଛି ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? କ’ଣ ଉପରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ? କାମ କରିଲେ କି ହେବ, କିମ୍ବା କାମ ନକରିଲେ କି ହେବ? କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଛିନାହିଁ ଯାହା ଅବିନାଶୀ । ଏହି ଦେହ କାମ କଲେ କି, ନ କଲେ କି, ଏହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୁଁ ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଅଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଛି, ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ହାନି? ଯାହା ମୋତେ ମିଳିନାହିଁ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଚାହେନି; ଯାହା ଆସିଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେନି; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ଅଛି—ଯାହା ମୋର, ତାହା ହେଉ ।” “ମୋ ପାଇଁ କାମ କଲେ କି, ନ କଲେ କି, କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ଯଥା ତଥା, ସେ କାମ କିମ୍ବା ଅକାମ ଦ୍ୱାରା ଆସେ । କାମ କରିଲି କି, ନ କରିଲି କି, ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ କି, ଅକର୍ମ କଲେ କି, ଏଠାରେ ମୋତେ କିଛି ଏମିତି ଲାଗିନାହିଁ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ଯଥାର୍ଥ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ତେଣୁ ଏହି ଦେହ ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସେ, ତାହିଁ କରୁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ ହେଉଛି, ତେବେ କ’ଣ ହେବ? ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ, ଅକାମ, ସମ ଏବଂ ଆସକ୍ତିହୀନ ହୁଏ, ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଫଳରେ ଏକ ସମାନ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ମନ କାର୍ଯ୍ୟର ଭୋଗ ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କାମ ମଧ୍ୟ ଅକୃତ କରା ପରି ହୁଏ । ମନେ ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଜେ, ସେ ତାହାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ; ମୁଁ ଦୁଃଖ ହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଦୃଢତା ଓ ଅଦୃଢତା ଉଭୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ନିଜ ପାଖରେ ଆସିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଉଦୟମାନ ହୁଏ । ସେ ନିଜ ମନରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟାଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିଥିଲା, ତାହା କଲେ, ଏକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପରି । ସେ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୂଜା ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ଦିନ ଶେଷ କଲେ, ଏକା ରାତି କାଟିଲେ, ଧ୍ୟାନର ଲୀଳାରେ ଲିନ୍ନ ହେଇ । ରାତି ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ମନକୁ ଏକତା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିଗତ ବିଷୟରେ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସେ ଏପରି ଜାଗ୍ରତି ଆଣିଲେ— “ଏ ମନ, ତୁମର ଚଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତାର ଆତ୍ମାକୁ ସୁଖ ଦେଇନାହିଁ; ଶାନ୍ତିକୁ ଆଣ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏ ମନ, ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ । ଯେପରି ତୁମେ ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠାଉଛ, ସେପରି ତୁମର ଜଗତ ଅନୁଭବ ଓ ବିସ୍ତାର ହୁଏ । ଏକ ନଦୀ ଯେପରି ଗଛକୁ ଶଖାଶଖୀ କରେ, ସେପରି ଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅନେକ ଜଟିଳତାରେ ପଡ଼ୁଛ । ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଜାଲର ଖେଳରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ତେଣୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କର । ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବ; ଯଦି ତାହାର ସାର ମିଳେ, ତେବେ ତାହା ଉପରେ ଭରସା କର । ଏହି ସଂସାର ଓ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯାହା ମୋର, ତାକୁ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା ସହିତ ରୁହ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା, ଉଦ୍ଭବ କି ଲୟ—ଏଠିର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରେ ମନକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରିନାହିଁ । ତୁମର ଦୃଷ୍ଟିଗତ ବସ୍ତୁ ସହିତ କିଛି ଯୋଗ ନାହିଁ; ଯାହାର ରୂପ ନାହିଁ, ତାହା ସହିତ କି ଯୋଗ? ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ଯୋଗ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା । ଯଦି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଓ ତୁମେ ସତ୍ୟ, ତେବେ ଦୟାଳୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର କି ଯୋଗ, ଯେପରି ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କି ଯୋଗ? ଯଦି ତୁମେ ଓ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଦୁଇଁ ସତ୍ୟ, ଦୁଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କିପରି ଉପଜିବ? ତେଣୁ ମୂଢ଼ ହେଉନାହିଁ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ନିଶ୍ଚଳ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ ଏବଂ ସଂସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କର । ତିନ୍ଦୁକ ଫଳ ପରି, ମୂଢ଼ତାର ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ତରେ ଉପଜିବା ଦିଅନାହିଁ; ବ୍ୟର୍ଥ ଦୁଃଖରେ ଏଠାରେ ଏପରି ଅନୁଭବ ଆଣିବା ଠିକ୍ ନୁହଁ । ଏଠାରେ କିଛି ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ନାହିଁ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ମିଳେ; ତେଣୁ ଏହି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କର, ଏ ଚତୁର ମନ ।” ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଜନକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କଦାଚିତ୍ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଲେ ନାହିଁ ।