ଜଣେ ରାଜା ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଥିଲେ, ଏପରି ସମୟରେ ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ଆଗରେ ଦଢ଼ି ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଧାର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଉଠନ୍ତୁ, ଏହି ଦିନର ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ।” ସେଠାରେ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଫୁଲ, କପୂର ଓ କେଶର ସୁଗନ୍ଧି ମିଶିଥିବା ଜଳର କଳଶ ହାତରେ ନିଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀରେ ଲଗିଥିବା ନଦୀମାନେ ପରି ଦଢ଼ି ହୋଇଛନ୍ତି। ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କପଡ଼ାର ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୋହର କମଳ ଓ ନୀଳ ଶାଳୁକ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକ୍ଖୀମାନେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଏହା କଣ୍ୟାବନ ପରି ଦେଖାଯାଏ। କମଳପୋଖରୀର କୂଳ ଛତା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ଚାମର ନେଇ ଭରିଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନାବସରରେ ଆସିଥିବା ମହାନୁଭାବଙ୍କ ସେବାରେ ନିଅଛନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ତରୁଣ ଫୁଲ, ମଣି ଓ ଔଷଧି ଛିଟାଇ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ତିଆରି ହୋଇଛି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ହସ୍ତରେ ଅଘମର୍ଷଣ ସୂକ୍ତ ପଢ଼ି, ଦକ୍ଷିଣ ଆହୁତି ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଚାମର ସେବାରେ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଜନଶାଳା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ଓ ସଜିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। “ଉଠନ୍ତୁ, ଆଶୀର୍ବାଦ ହେଉ, ନିୟମିତ ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ମହାନ ଲୋକେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏପରି ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, ରାଜା ପୁଣି ଏହି ବିଚିତ୍ର ସଂସାର ଚରିତ୍ର ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—“ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ସୁଖ କିଛି ଦ୍ରଢ଼ ନୁହେଁ; ଏହା ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ମାତ୍ର କ୍ଷଣିକ। ଏହି ମିଥ୍ୟା ଜନଜାଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଏକା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନେ ସମୁଦ୍ର ପରି ରହିବି। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗର ଯାଞ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବି। ହେ ମନ, ପୁନଃପୁନ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚତୁରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମାୟା ନିବୃତ କରିବା ପାଇଁ। ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖ, ସେଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇବୁ। ଏତେ ଦିନ ଧରି ସମସ୍ତ ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ଲାଗି ମୁଁ ପୁନଃପୁନ ପ୍ରବେଶ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲି, ତଥାପି ମନ ତୁମେ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହଁ। ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଭୋଗ ଚିନ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ନିଜରୁପେ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ତୃପ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉ, ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀକୁ ଅନୁସରଣ କର।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ ଉପବେଶି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥାଏ। ଦ୍ୱାରପାଳ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅପରାଧ କରିବା ଭୟରୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ କେହି ଅଧିକ କଥା କହୁନାହାଁ। ଏହିପରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ନିରବ ରହି, ଜନକ ପୁଣି ମନକୁ ଶାନ୍ତତା ଦିଆଁଥିବା ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। “ଏଠାରେ କ’ଣ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? କ’ଣସି ବସ୍ତୁ ଅଛି ଯାହା ଅବିନାଶୀ? କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ କି, କରିଲେ ନାହିଁ କି? କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ କି, କଲେ ନାହିଁ କି, ଏହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୁଁ ଯେଉଁ ଚିତ୍ତରେ ଅବିଚଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ଥିର ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ କ’ଣ ହାନି? ଯାହା ମୋର ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ଅଛି—ଯାହା ମୋର, ତାହା ରହୁ। କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ କି, କଲେ ନାହିଁ କି, ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ତାହା କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସେ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ କି ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ, ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାନୀୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ, ତାହା କର; ଯଦି ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ ରହିଲେ, କ’ଣ ହେବ? ଯେତେବେଳେ ମନ ଦୃଢ଼, ନିର୍ବିକାର, ସମ ଓ ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟିର ଫଳ ସମାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଲୋକମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇନଥିବା ପରି ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟରେ ଉପଜେ, ସେଉଁଠି ସେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ; ମୁଁ ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି, ଦୃଢତା ଓ ଅଦୃଢତା ଦୁଇଟିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ ଏହି ଦିନର ଆସିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଉଦୟ ହୁଏ। ସେ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟ ଅନିଷ୍ଟ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତଥାପି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବା ପରି ରହିଲେ। ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାତିଟିକୁ ଏକା ଧ୍ୟାନର ଶିଳ୍ପରେ ଲିନ ହୋଇ କାଟିଲେ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଜନକ ନିଜ ମନକୁ କହିଲେ, “ହେ ମନ, ତୁମର ଚଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତାର ଆତ୍ମାକୁ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଶାନ୍ତ ହେ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହି ସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳେ। ଯେପରି ତୁମେ ଚିନ୍ତା ତରଙ୍ଗକୁ ହଳକାରେ ଗ୍ରହଣ କର, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ତୁମ ମନରେ ବିକାଶ ପାଏ। ଏକ ନଦୀ ଯେପରି ଗଛକୁ ଶତଶାଖୀ କରେ, ସେପରି ମନ, ଭୋଗ ସ୍ନେହରେ ତୁମେ ଅନେକ ଶାଖାରେ ବିକାଶିତ ହେଉଛ। ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚିନ୍ତା ଜାଲର ଖେଳରୁ ଉପଜେ; ତେଣୁ ଅନେକ ଧରଣର ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି, ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କର। ହେ ସୁନ୍ଦର, ଏହି କ୍ଷଣିକ ସଂସାର ଉତ୍ପତ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବି, ଯଦି ତୁମେ ତାହାର ସାର ଦେଖ, ତେବେ ତା’ପରି ନିର୍ଭର କର।