ଏହି ଅନୁଭୂତିଗତ କଥାରେ ରାଜା ଜନକ ନିଜ ମନ ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି—ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ହେଉଛି ମନର ଚିନ୍ତା-ବିକଳ୍ପ । ମୁଁ ଯଦି ଏହି ଚିନ୍ତାକୁ ଶମ କରିପାରିବି, ତେବେ ସଂସାର ରୂପୀ ବୃକ୍ଷ ଶୁଖିଯିବ । ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି ଯେ, ମୋର ମନର ଚଞ୍ଚଳତା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବାନର ଭଳି ଏକ ମାୟାମୟ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମଧୁରତା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରମ । ଏହି ରସହୀନ ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ଏବେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ମୁଁ ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଜନ୍ମ ଓ ଅନେକ ଅଭିଲାଷାର ଜାଲ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖ ଓ ପତନ ଅନୁଭବ କରିଛି । ଏବେ ମୁଁ ଏହାରୁ ପଛେ ହଟିବି । ପୂର୍ବରୁ ବାରମ୍ବାର ମୁଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲି—"ହା ମୁଁ ନାଷ୍ଟ, ମୁଁ ହରାଇଗଲି, ମୁଁ ମୃତ"—କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ଶୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଆଉ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ । ଏବେ ମୁଁ ସଚେତନ, ପ୍ରସନ୍ନ ଏବଂ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣର ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନିଛି—ସେହି ମନ । ଏହି ମନକୁ ମୁଁ ଦମନ କରିବି, କାରଣ ଏ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବର୍ଷକାଳ ଧରି ଦମିତ ହୋଇଛି । ମନର ଅଭାବର ଫଳ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ମୋ ପାଇଁ ଅପରିଚିତ ଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିବି । ମୋର ମନ ଏକ ହିମକଣିକା ପରି ବିବେକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯିବ ଏବଂ ମୋତେ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ଦେବ । ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମିକ ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଜାଗୃତ ହୋଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଉପାୟ । ଏଭଳି ଏକାନ୍ତରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ରୂପୀ ମଣିକୁ ଦେଖି ଓ ମିଳି, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଶରତ ମେଘ ପରି ଶାନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛି । "ମୁଁ ଏହି", "ଏହା ମୋର" ଭଳି ଭ୍ରାନ୍ତି ଧାରଣାକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି, ଏହି ଅତି ଅଶୁଚିତ ଶତ୍ରୁ ମନକୁ ଦମନ କରି ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛି । ବିବେକକୁ ନମସ୍କାର । ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ଦ୍ୱାରପାଳ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ଆଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ସେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବମୂଳ ରାଜନ୍, ଯିଏ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ପୃଥିବୀର ଭାର ବହନ କରୁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଉଠନ୍ତୁ ଏବଂ ଆଜିର ରାଜଧର୍ମ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ ।" "ଏହି ମହିଳାମାନେ ଫୁଲ, କପୂର ଓ କେସରର ଗନ୍ଧ ଥିବା ଜଳ ଭରା କୁମ୍ଭ ନେଇ ବାତ୍ୟଘାଟରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଦୀମାନେ । ରାଜମହିଳା ପାଇଁ କପଡ଼ାର ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହୁମାଛି ଗୋଲାପ ଓ କମଳ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଏହି ମଣ୍ଡପଟି ଏକ କମଳବନ ପରି ଲାଗୁଛି ।" "କମଳ ପୋଖରୀର କୂଳ ଛତା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ବିଲ୍ୱା ଚାମର ନେଇ ଭରିଯାଇଛି, ସମସ୍ତେ ଅସ୍ନାନ ଉପଲକ୍ଷେ ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଛି, ତାହାରେ ତରୁଣ ଫୁଲ, ମଣି ଓ ଔଷଧି ଛିଟାଯାଇଛି ।" "ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ହସ୍ତରେ ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଚାମର ଡୁଲାଉଛନ୍ତି, ଭୋଜନଶାଳା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ । ଶୀଘ୍ର ଉଠନ୍ତୁ, ଆଶୀର୍ବାଦ ହେଉ, ନିୟମିତ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ । ମହାନ ଲୋକମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।" ଦ୍ୱାରପାଳ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଜନକ ପୁନି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସଂସାର ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ଭାବିଲେ—ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ସୁଖ କିଛି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; ଏହାରେ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଥାଏ ନାହିଁ । ଏହି ମିଥ୍ୟା ଆଡମ୍ବର ଓ କୋଳାହଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଏକା ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଶାନ୍ତ ରହିବି । ମୋତେ ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ ସୁଖ ମିଳିଛି, ତାହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବି । ହେ ମନ, ପୁନଃପୁନି ସୁଖ ଲାଗି ଉତ୍କଣ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚତୁରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୂଢ଼ତାର ମାୟାକୁ ଶମ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ । ମନ, ଯେଉଁଠି ଉତ୍କଳାତା ଦେଖ, ସେଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇବୁ । ହେ ମନ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଓ ବିରକ୍ତ ହୋଇଛ, କିନ୍ତୁ କେବେ ତୃପ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ସ୍ୱାଭାବିକ ତୃପ୍ତି ନିଜେ ଆସିଯାଏ—ତୁମେ ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କର । ଏପରି ଭାବି, ଜନକ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚିତ୍ତରେ ମୌନ ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାମରେ ଲିନ । ଦ୍ୱାରପାଳ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ ଅଧିକ କଥା କହିବା ଚଳିତ ନୁହେଁ । ଏପରି କିଛି ଖ୍ଷଣ ଚୁପ୍ପ ରହି, ଜନକ ପୁନି ମନରେ ଶାନ୍ତି ନେଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ—"ଏଠି କଣ ପାଇଁ ଅଛି, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଅଛି କି, ଯାହା ଅବିନାଶୀ? କ୍ରିୟା କରିବା କି ନ କରିବାରୁ କ'ଣ ଲାଭ? ଏଠି କିଛି ଅନଶ୍ୱର ନାହିଁ ।" "ସକ୍ରିୟ କି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୋ ପାଇଁ ଯିଏ ସତ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି କ'ଣ ହାନି? ମୁଁ ଯାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଯାହା ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରହେ—ଯାହା ମୋର, ତାହା ହେଉ ।" "ଏଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରି କି ନ କରି, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ; ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ ଯାହା ଲାଭ ହେବାକୁ ଥାଏ, ତାହା କ୍ରିୟା କି ଅକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।" "ମୁଁ କରୁ କି ନ କରୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ କି ଅନୁଚିତ, ଏଠି କୌଣସି ଅସଲି ଲାଭ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହି ଦେହ ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ସେହି କରୁ; ଯଦି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ କ'ଣ ହେବ?