ମନେ କର, ଏହି ସଂସାରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଧନ-ସମ୍ପଦ ଯଦି ମନରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବଡ଼ କ୍ଷତିର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯଦି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଫଳତାର ଆକାର ନେଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ମନର ପରିଣାମ ଓ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ନଶ୍ୱର—ଏଠାରେ “ଏହା ମୋର” ବୋଲି ଅଭୂତପୂର୍ବ ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଏଠାରେ ଅବିନାଶୀ କିଛି ଅଛି କି? ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ସଂଯୋଗ ମାନି, ଚତୁର୍ ମନ ଅନ୍ୟଥା ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ଧାରଣା କରିଛି। ଏହି ସୀମିତ ଓ ଖଣ୍ଡିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଏତେ ଆକୃଷ୍ଟ, ଯେପରି ଏକ ପତଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିଶିଖାପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନରକର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଛିଣ୍ଡିଯାଇଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଅଟକି ରହିବା ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖର ସୀମା, ଯେଉଁଠାରେ ପଡ଼ିଗଲେ କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳିପାରିବ? ଏଠି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୀଡ଼ା ମାନେ ଏତେ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଲାଗେ, କାରଣ ଏଠିର ଦୁଃଖ ଅପାର। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି, କାଠ ବା ମାଟି ଚୁଆଁ ପରି ଅସ୍ପନ୍ଦିତ। ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ବୃକ୍ଷ ମନର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାର ଶାଖା-ପତ୍ର-ଫଳ-ପୁଷ୍ପ ସହିତ। ମୁଁ ଏହି ଅଂକୁରକୁ କେବଳ ଚିନ୍ତାର ରୂପ ମାନି, ଚିନ୍ତା ବନ୍ଦ କଲେ ଏହି ଜୀବନ ବୃକ୍ଷ ଶୁଖିଯିବ। ଏବେ ମୁଁ ମନର ବାନ୍ଦର ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନକୁ ଚିହ୍ନିଛି, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ମାନ୍ୟ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦୂତୀୟ ଦୁଃଖ ଓ ପତନର ଶତଶତ ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିଛି—ଏବେ ଏହାରୁ ବିରତ ହେବି। ପୁନଃପୁନି ମୁଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲି—“ହାୟ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ, ମୁଁ ହରାଇଗଲି, ମୁଁ ମୃତ”—କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ଶୋକ ଶେଷ, ଏଠାରେ ଆଉ ଶୋକ କରିବିନି। ଏବେ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ, ଆନନ୍ଦିତ, ଏବଂ ମୋର ଚୋର—ମୋ ନିଜକୁ ଦେଖିଛି। ଏହି “ମନ” ନାମକ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ବିନାଶ କରିବି, କାରଣ ବର୍ଷଦରି ଏହା ମୋତେ ବିନାଶ କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ମନର ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥିଲା, ଏବେ ତାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏହା ଭୋଗ୍ୟ ହେଲା। ମୋର ମନ ତୁଷାର କଣିକା ପରି ବିବେକର ରଶ୍ମିରେ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଯିବ, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ଆସିବ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଓ ସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପରମ ସୁଖ ପାଉଛି। ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ରତ୍ନକୁ ଏକାକୀ ଦେଖି ଏବଂ ଲାଭ କରି, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଶରଦ ମେଘ ପରି ଶାନ୍ତିରେ ବସି ଅଛି। “ମୁଁ ଏହି,” “ଏହା ମୋର” ଭଳି ତ୍ୱଚାଳିତ ଧାରଣାକୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପିଛା ଛାଡ଼ି, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର ଶତ୍ରୁ ମନକୁ ବିନାଶ କରି, ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ବିବେକକୁ ନମସ୍କାର। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥର ଆଗରେ ଦଢ଼ିଆ ହୁଏ। ସେ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳ ଦଣ୍ଡ, ଏ ସମସ୍ତ ଭୂମିର ଭାର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଏବେ ଉଠନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ଦିନର ରାଜଧର୍ମ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ଏଠି ଜଳକୁମ୍ଭ ଧରିଥିବା ନାରୀମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଫୁଲ, କପୂର, କୁମ୍କୁମ ଗନ୍ଧ ମିଶିଛି, ସେମାନେ ଜଳାସ୍ଥଳରେ ଦଢ଼ିଆ—ଏକାକାର ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି। ଏଠି ରାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଦର ତଳ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଛି, ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳ ମଧ୍ୟରେ—ଏକ ପଦ୍ମବନ ପରି। ପଦ୍ମସରୋବର କୂଳରେ ଛତା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାଥୀ ଓ ଚାମରଧାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନାବସରରେ ଆସୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳ ନୂତନ ଫୁଲ, ରତ୍ନ ଓ ଔଷଧୀରେ ଶୋଭିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ ହସ୍ତ ଓ ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ଚାମର ଡୋଲାଉଛନ୍ତି, ରସୋଇଘର ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟାମାନେ ଶୀତଳ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଉଠନ୍ତୁ, ଶୁଭ ହେଉ; ନିୟମିତ ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ମହାନମାନେ କେବେ ନିଜ କାମରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଦ୍ୱାରପାଳ ଏପରି କହିବା ପରେ ରାଜା ପୁନଃ ସଂସାରର ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—“ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ସୁଖ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଶଣ୍ଡ ମୂଳ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ମିଥ୍ୟା ଆଡ଼ମ୍ବର ଓ କୋଳାହଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଏକା, ସମୁଦ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ରହିବି। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗ ଯଥେଷ୍ଟ, ଏବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖରେ ବସିବି। ହେ ମନ, ଏହି ପୁନଃପୁନି ଭୋଗ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚତୁର୍ୟତାକୁ ଛାଡ଼, କାରଣ ଜନ୍ମ-ବୃଦ୍ଧି-ମୂଢ଼ତାର ମହାମୋହକୁ ଶମ କରିବାକୁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ। ହେ ମନ, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତେଜନା ଦେଖ, ସେଉଁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର, ତୁମେ ପରମ ସୁଖ ପାଇବ। ଏତେ ବର୍ଷ ତୁମେ ଭୋଗ ରସରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା କଲେ, ହେ ମନ, ତୁମେ କେବେ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲୁନି। ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ଯଥେଷ୍ଟ; ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଆସେ—ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କର। ଏପରି ଭାବି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ମନେ ନିରବ ହୋଇ ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାମରେ ଏକାଗ୍ର। ଦ୍ୱାରପାଳ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ସମ୍ମାନରୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଅଧିକ କଥା କହିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଏକ ମୂହୂର୍ତ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ଦଢ଼ିଆ ହେବା ପରେ, ଜନକ ପୁନଃ ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଅନ୍ତଃଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।