ଏକ ଜଣେ ବିବେକଶୀଳ, ଜୀବନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଅସାରତା ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଶିଶୁକାଳରେ ଅଜ୍ଞାନର ଆଘାତ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କାମନାର ଚୋଟ, ଏବଂ ପରେ ଜୀବନସାଥୀ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡିତ ହେବା—ଏହି ଅପରିପକ୍ୱ ମନୁଷ୍ୟ କଣ କରିପାରିବ ଏବଂ କେବେ କରିପାରିବ? ମନ ଭ୍ରମରେ ଆବୃତ ହେଇଥିବାରୁ, ଏହି ଜଗତର ଆଗମନ-ଯାଗମନରେ ଅସାରତା, ଯାଁ-ଯାଁ ଦୁଃଖର ଅସମତା ଓ ଏହି ଜଗତର ଅସାର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖିପାରେନି କାହିଁକି? ସେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—ଅନେକ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ବଡ଼ ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ପାଇଥିବା ସ୍ୱର୍ଗ ଅଟୁଟ ରହି ନଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ—ଏହି ଦୁଃଖ ନ ଆସିବା ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ କଣ ଅଛି? ମନର ଗୁହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମନୋରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ଆସିଥାଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଦା କିପରି ରୋକିପାରିବ? ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟ, ଅସୁଖ ଉପରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ରହିଛି—ଏଠାରେ କେଉଁ ଏକ ଜିନିଷ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବି? ସାଧାରଣ ଏବଂ ଅପ insignificance ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଖାଲି ରଖନ୍ତିନି—ସତ୍ପୁରୁଷ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଏହି ଜଗତରେ ଦୁର୍ଲଭ। ନୀଳ ଶତଦଳ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରେମର ଅଳଙ୍କାର ନାରୀମାନେ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, କ୍ଷଣିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖି ସେମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଯେମାନେ ଚକ୍ଷୁର ଚାଳି ଓ ଖୋଲିବାରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ସେମାନେ ଆସି ଚାଲିଯାନ୍ତି; ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ? ଆନନ୍ଦ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ, ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ଅଧିକ ସ୍ଥିରତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମ୍ପଦର ମୂଲ୍ୟ କଣ, ଯେଉଁ ଶେଷରେ ଚିନ୍ତା ଦେଉଛି? ବିଭିନ୍ନ ଧନ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହୋଇଯାଏ। ଦୁଃଖ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପଦ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମନର ରୂପାନ୍ତର ଅତି ସ୍ଥିର ନୁହେଁ—ପାଣି ଚିଟିକିର ସମାନ—ଏଠାରେ 'ଏହା ମୋର' ଭାବ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଅମର ଜିନିଷର ଶୃଙ୍ଖଳ କିଏ ଦେଖିଛି? ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଯୋଗଯୋଗର ଫଳ—ମନ ଅପରାଧରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବନା ଉପଜାଇଛି। ଏହି ସୀମିତ ଏବଂ ଖଣ୍ଡିତ ଆନନ୍ଦ ଭାବନାରେ, ମୁଁ କେଉଁ ଏକ ଉପରେ ଏପରି ଆସକ୍ତି ରଖିଛି, ମନ୍ଦିର ଆଗୁନରେ ପତଙ୍ଗ ପରି? ନରକ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ମରିଯିବା ଭଲ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖର ଚକ୍ରରେ ଅଟକି ରହିବା ତୁଳନାରେ। ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖର ସୀମା—ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ କିପରି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ? ଏଠାରେ ଅସାଧାରଣ ଦୁଃଖ ରହିଥିବା ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ମଧୁର ଭାବି ଦେଖନ୍ତି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି—କାଠ କିମ୍ବା ମାଟି ପରି, ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅସ୍ପର୍ଶ କରିନି। ଏହି ଜଗତର ବୃକ୍ଷର ଅଙ୍କୁର, ଜଣେ ଶତାଧିକ ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର, ଫଳ, ଶାଖା, ମନର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ମୁଁ ଏହି ଅଙ୍କୁରକୁ କେବଳ ଭାବନା ଭାବି, ଭାବନା ଶାନ୍ତ କଲେ ବୃକ୍ଷ ଶୁଷ୍କ ହେବ ଓ ଜଗତର ବୃକ୍ଷ ମରିଯିବ। ଏବେ ମୁଁ ମନର ବାନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଚିହ୍ନିଛି, ଯାହା କେବଳ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ଏହି ଅସାର ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନି। ଏହି ଜଗତର ଚକ୍ର, ଶତାଧିକ ଇଚ୍ଛା ରେଶାରେ ଗଠିତ, ପୁନଃପୁନଃ ଗିରିବା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ—ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି। ପୁନପୁନ ମୁଁ ବିଲାପ କରିଥିଲି—'ହାୟ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିଛି, ମୁଁ ହାରିଯିଛି, ମୁଁ ମରିଯିଛି'; ଏବେ ଏହି ଶୋକ ଶେଷ—ମୁଁ ଆଉ ଶୋକ କରେନି। ମୁଁ ଜାଗିଯିଛି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନିଛି—ମୋ ନିଜ ଜନ। ଏହି 'ମନ' ନାମକ ଚୋରକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ କରିବି; ଦীৰ୍ଘକାଳ ମୁଁ ମନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲି। ଏତେ ଦିନ ମନର ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଅସ୍ପର୍ଶ ରହିଥିଲା; ଏବେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏହା ଉପଭୋଗ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି। ମୋ ମନ, ତୁଷାର କଣା ପରି, ଶୀଘ୍ର ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଗଳିଯିବ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସନ୍ତି ଆଣିବ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ ଓ ସାଧିତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବରେ ଜାଗିଯିଛି; ଏବଂ ନିଜକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଖିଛି। ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ମଣି ପରି, ଏକାନ୍ତରେ ଦେଖି ଏବଂ ପାଇ, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଶରତ ମେଘ ପରି, ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛି। ମୁଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ ଏହା', 'ଏହା ମୋର' ଏବଂ ଏପରି ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଅତି ଅଶୁଦ୍ଧ ଶତ୍ରୁ—ମନ—କୁ ନଷ୍ଟ କରି ଶାନ୍ତି ପାଇଛି। ବିବେକକୁ ନମସ୍କାର। ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଉଷାବେଳେ ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯେପରି Aruṇa ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ଆଗରେ ଦଁଡାଇଥାଏ। ସେ କହିଲେ—'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାଙ୍କର ମୁଦ୍ଦିକ, ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ଭାର ବହିଛନ୍ତି—ଉଠନ୍ତୁ ଏବଂ ଆଜିର ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।' 'ଏହି ନାରୀମାନେ ପୁଷ୍ପ, କମ୍ଫର ଓ କେଶର ଗନ୍ଧ ଭରା ଜଳ ଘଡ଼ି ନେଇ, ନଦୀ ପରି ଆକାର ନେଇ ନିମ୍ନାସ୍ଥାନରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଲେଡି ପାଇଁ ଚାଦର ର ପାଣ୍ଡିଲ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ନୀଳ ଶତଦଳ ଓ ଲୋଟସରେ ଘୁଞ୍ଚିଉଛି, ଯେପରି ଏକ ଲୋଟସ ଉଦ୍ୟାନ। ଏହି ପୋଖରୀ ପାଖରେ ଛତା, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଂଖା ଦେଇ ସଜିଥିବା ଅଞ୍ଚଳ, ସ୍ନାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ନୂତନ ପୁଷ୍ପ ଓ ରତ୍ନ, ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଦ୍ୱିଜ, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ହାତ ଓ ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଆପଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁ, ନାରୀମାନେ ଚଳିତ ପଂଖା ଦେଇ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟାଳୟ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଉଠନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା; ନିୟମିତ ଭାବରେ ଦିନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ମହାପୁରୁଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତିନି। ଦ୍ୱାରପାଳ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ପୁନଃ ଏହି ଜଗତର ଅଜବ ଗତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।